अग्निपुराणम्

राजा धर्मनिष्ठः कर्तव्यानि पालयन्, दारुमयान् पात्राणि शिलानिर्मितानि च सर्ववस्तूनि, मधु, मांसं, सर्षपं च—एषु सर्वेषु षष्ठांशं गृह्णीयात्। किन्तु ब्राह्मणात् कदापि न करं गृह्णीयात्, अपि मृत्युसन्निकटे स्थितः सन्। यदि विद्वान् ब्राह्मणः राज्यमध्ये क्षुधया पीड्यते, तर्हि तद्राज्यं व्याध्युपद्रवदुर्भिक्षैः क्षीयते। एतद् ज्ञात्वा राजा तस्य जीविकां दद्यात्, सर्वत्र पित्रेव पुत्रं रक्षेत्। यः ब्राह्मणः राज्ञा संरक्षितः प्रतिदिनं धर्माचरणं करोति, तेन राज्ञः आयुः, धनं, राज्यं च वर्धते। शिल्पिनः अपि प्रतिमासं एकं कार्यं राज्ञे कुर्वन्ति। एवमेव, गृहमध्यवर्तीषु कार्येषु च, पुष्करः रामं प्रति उवाच—"अन्तःपुरविषयाः धर्मार्थकामहेतवः कर्तव्यानि प्रवक्ष्यामि। तत्र स्त्रीणां परस्पररक्षणं सेवा च राज्ञा साधनीया। धर्मः मूलरूपेण स्थितः, अर्थः तस्य काण्डः, क्रियाफलम् अतीव महत्—एवं त्रिवर्गवृक्षे रक्षणेन फलं प्राप्यते।" स्त्रियः कामवशाः भवन्ति, अतः रत्नसञ्चयः तासां कृते आवश्यकः। राजा यः स्वराज्यस्य भोगं इच्छति, सः ताः सेवेत, न तु अतिक्रमेण। पापवृत्त्या युक्ता स्त्री, दुष्टाचारिणी, शत्रुभिः सह संगच्छति, दर्पयुक्ता च भवति। चुम्बिते मुखमार्जनं करोति, दत्तं भोजनं न गणयति, शीघ्रं शयने निद्रां प्राप्नोति, पश्चादपि सुप्तवती, पश्चात् एव जागर्ति। स्पृष्टा सति, अङ्गानि कम्पयति, शरीरं निवर्तयति, प्रियवचनानि अपि यदा शृणोति, तदा अपि मुखं पृष्ठं करोति। याः स्त्रियः काम्याः, तासु यः उदासीनभावः, तत्र लक्षणम्—आलङ्कारसमये अपि न भूषयति स्वयम्। दृष्टमात्रे हृष्टा भवति, निरीक्षिते मुखं निवर्तयति। अन्यत्र निरीक्षिते च, चपलदृष्ट्या पश्यति, तथापि सम्पूर्णं निवर्तनं न शक्नोति। एवं सा स्वाङ्गानि रहस्यं च प्रकाशयति, गृहीतभागं तु यत्नेन गुह्यति। दृष्ट्वा क्रीडारूपेण आलिङ्गनं चुम्बनं च करोति, संवादे सत्यं प्रतिवदति। स्पृष्टा सति, रोमाञ्चिताङ्गी स्याद्, स्वेदेन आच्छादिता च भवति, लघुदानमपि याचते। तदानीं लघुदाने अपि परमं हर्षं लभते, नामश्रवणमात्रेण आत्मानं प्रमुदितां मन्यते। स्वहस्तचिह्नितं फलम् प्रेषयति, स्नेहेन तेन प्रेषितं हृदि स्थापयति। आलिङ्गनैः शरीरं अमृतरूपेण आच्छादयति, सः सुप्ते सा अपि सुप्तवती, पूर्वं तेन सह एव जागर्ति। जङ्घासु अतिक्रमेण स्पर्शं करोति, स्वप्नात् बोधयति, कपित्थचूर्णेन दधिमाल्येन च। क्षीरयवसंयुक्तं घृतं सुरभि भवति, एवं भोज्यस्य गन्धोत्पत्तिः प्रदर्शिता। शौचं, आचमनं, विरेचनं, ध्यानं, पाचनं, जागरणं, धूपनं च—एतानि अष्टकर्माणि नियोज्यानि। कपित्थ, बिल्व, आम्र, करवीरपत्रैः सह। जलशुद्ध्या यत् शुद्ध्यति, तत् शुद्धमिति स्मृतम्; तदभावे कस्तूरीजलशुद्धिः कार्य्या। सरल, देवदारु, कर्पूर, कुन्द, बाल, कुन्दुरुक, गुग्गुलु, श्रीनिवासक, सर्ज—एते एकविंशति धूपद्रव्याणि। इच्छया यथाकामं तेषां संयोजनं शक्यते। द्वे द्वे द्रव्ये गृहीत्वा समसर्जसंयुक्तानि कर्तव्यानि, लवङ्ग, तिलपिष्ट, मधु च योजनीयम्। मासि, सुरा, कुष्ठ—इत्यादीनि स्नानद्रव्याणि निर्दिष्टानि। तेषु यथेष्टं त्रयाणि गृहीत्वा, कस्तूरीयुक्तं स्नानं रचयेत्, यत् प्रेम वृद्धिकरं भवति। नीलोत्पलगन्धयुक्तं जलं, अर्धमात्रेण जटामांसीकस्तूरीमिश्रितं, तैलं च, कुंकुमगन्धि भवति। अर्धतगरसंयुक्ते तस्मिन् तैलं जतीपुष्पगन्धि भवति; वकुलपुष्पैः तद्वत् रम्यगन्धिः लभ्यते। मञ्जिष्ठा, तगर, चोल, त्वकपत्र, व्याघ्रनख, नख, गन्धपत्रैः संयुक्तं तैलं शुभदं भवति। तिलतैलं पुष्पैः पिष्टं बहुपुष्पगन्धयुक्तं स्यात्। एला, लवङ्ग, कक्कोल, जातिफल, पिप्पली, जातिपत्रं—एते मुखगन्धद्रव्याणि पृथक् प्रयोक्तव्यानि। कर्पूर, कुंकुम, कस्तूरी, मृगमद, हरेणुक, कक्कोल, एला, लवङ्ग, जातिफल च। त्वकपत्र, नागरमूला, मुस्ता, लता, कस्तूरीका, लवङ्गकण्टक, जातिपत्रं, जातिफल च। एते मुखे स्थाप्याः, तेन मुखरोगाः विनश्यन्ति। पञ्चपत्रोदकेन सम्यक् क्षालितं पूगफलं, मुखगन्धद्रव्यैः सुरभितं कृत्वा, मुखगन्धि भवति। कटुयष्टिकां त्रिदिनं गोमूत्रे निमज्ज्य, पूगफलवत् संस्कृत्य, मुखगन्धि जनयेत्। एवं राजा धर्मयुक्तः, अन्तःपुरवासी स्त्रीजनः च, यथोक्तविधिना सर्वाणि कर्तव्यानि सम्पादयन्ति, धर्मार्थकामफलानि च प्राप्नुवन्ति।