हरिः उत्तरायाः गर्भस्थं राजकुमारं, अश्वत्थामनः अस्त्रदाहेन संतप्तं, पुनः जीवितवान्। तेन एव परीक्षित् राजा अभवत्। युद्धे कृतवर्मा, कृपः, द्रोणपुत्रः च—एते त्रयः युद्धात् मुक्ताः; पाण्डवाः, सात्यकिः, कृष्णः च—सप्तजनाः शेषिताः, अन्यः कश्चन न। युधिष्ठिरः भीमादिभिः सह शोकाकुलाः स्त्रियः सान्त्वितवान्, पतितवीराणां संस्कारं कृतवान्, जलं धनं च यथायोग्यं दत्तवान्। स राजा शान्तनुपुत्रात् भीष्मात् धर्मशान्त्यादीनि उपदेशान् श्रुत्वा, राजधर्मं मोक्षं दानं च अवगतवान्। शत्रुनिग्रहकर्ता अश्वमेधयज्ञं कृतवान्, ब्राह्मणेभ्यः दानानि दत्तवान्; अर्जुनात् यदूनां मुसलविनाशं श्रुत्वा। युधिष्ठिरः राज्ये प्रतिष्ठितः सति, धृतराष्ट्रः वनं गतः, गान्धार्याः पृथा च स्वस्वाश्रमात् वनं गताः। विदुरः वनाग्निना दग्धः स्वर्गं गतः; विष्णुः भूमिभारं, दैत्यांश्च, अपाकरोत्। धर्मार्थनाशाय पाण्डवान् निमित्तीकृत्य, ब्राह्मणशापसाम्नायेन, मुसलद्वारा कुलं विनष्टवान्। यदुभारवाहं वज्रं राज्येषु नियुक्तवान्; देवाज्ञया हरिः स्वयं प्रभासे देहम् उत्सृज्य। इन्द्रब्रह्मलोकयोः स्वर्गवासिभिः पूजितः; अनन्तरूपधारी बलभद्रः पातालं स्वर्गं च गतः। हरिः अक्षरदेवः योगिभिः अनुभूयते; तस्य विना द्वारका नगरी समुद्रे निमग्ना। यदूनां संस्कारं कृत्वा पार्थः जलं धनं च दत्तवान्; कुटिलायाः शापेन विष्णुपत्न्यः शेषिताः। पुनः तस्य शापात् गोपालैः मुसलधारिभिः ताः गृहीताः; रक्षणे असफलः अर्जुनः शोकग्रस्तः अभवत्। व्यासेन सान्त्वितः सः चिन्तितवान्—“मम बलं कृष्णसन्निधानेन आसीत्”; हस्तिनापुरं आगत्य पार्थः सर्वं निवेदितवान्। सः भ्रातृयुधिष्ठिरे, पुरुषरक्षके, धनुः शस्त्राणि रथं अश्वान् च दत्तवान्। कृष्णं विना सर्वं नष्टम्, दानानि योग्येभ्यः ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि; इदं श्रुत्वा धर्मराजः परीक्षितं सिंहासने स्थापितवान्। ज्ञानी सः द्रौपदीभ्रातृभिः सह निर्गतः; संसारस्य अनित्यत्वं ज्ञात्वा, हरिणः शतम् नामानि लुप्तानि जपितवान्। महापथे द्रौपदी, सहदेवः, नकुलः, फाल्गुनः, भीमः च पतिताः; राजा शोकमग्नः अभवत्। इन्द्ररथेन नीतः सः भ्रातृभिः सह स्वर्गं गतः; तत्र दुयोधनादीन् वसुदेवम् च दृष्ट्वा सः हृष्टः अभवत्। अग्निः उवाच—बुद्धिसंप्रदायं वर्णयिष्यामि, यः जप्यः श्रवणीयश्च; पूर्वं देवासुरयुद्धे दैत्यैः देवाः पराजिताः। “रक्ष रक्ष” इति आक्रन्द्य, शरणं याचित्वा, ते भगवन्तम् उपगच्छन्; सः मायामोहस्वरूपेण शुद्धोदनपुत्रः अभवत्। तैः दैत्यैः मोहितैः वैदिकधर्मः परित्यक्तः; ते बौद्धाः अभवन्, अन्ये तेषां वेदान् परित्यक्तवन्तः। अनन्तरं सः अर्हतः अभवत्, अन्यान् अर्हतान् कृतवान्; तेन पाखण्डाः उत्पन्नाः, मूलवैदिकधर्मरहिताः। ते नरकप्राप्त्यर्थं कर्माणि कृतवन्तः, अधमं स्वीकर्तुं इच्छन्ति; कलियुगान्ते सर्वे मिश्रिताः भविष्यन्ति। धर्महीनाः चौराः, वाजसनेयवेदः च स्थितिः; दश पञ्च शाखाः तत्र प्रमाणम्। धर्मच्छद्मधारिणः, अधर्मे रममाणाः, मांसमद्यभक्षकाः, ते विदेशराजरूपिणः। कल्किः विष्णुयशसः पुत्रः, याज्ञवल्क्यः पुरोहितः, शस्त्रास्त्रग्रहणेन विदेशिनः नष्टवान्। सः चतुर्वर्णानां, सर्वाश्रमाणां च, यथायोग्यं सीमाः स्थापयिष्यति, जनान् धर्ममार्गे स्थापयिष्यति। कल्किरूपं परित्यज्य, हरिः स्वर्गं गमिष्यति; ततः कृतयुगः पुनः आगमिष्यति। वर्णाश्रमाः स्वधर्मे स्थिताः भविष्यन्ति, हे उत्तम; एवं सर्वचक्रेषु, सर्वमन्त्रेषु। विष्णोः अवताराः अनन्ताः—अतीतानागतवर्तमाना; यः दशावताराणि जपति वा शृणोति वा, सः कामान्वितः, शुद्धः, सपरिवारः, स्वर्गं याति; हरिः धर्माधर्मयोः भेदं स्थापयति। अग्निः उवाच—अधुना विष्णोः सृष्टिलीलां वर्णयिष्यामि; शृणु। सः स्वर्गादिकर्ता, सृष्टिस्थितिलक्षणानां कारणम्। आदौ ब्रह्मा च अव्यक्तं च आसीत्; नभः, रात्रिः, दिनं, किमपि नासीत्; विष्णुः प्रकृतिपुरुषयोः प्रविश्य तौ प्रेरितवान्। सृष्टिकाले महत्तत्त्वम् उत्पन्नम्, तस्मात् अहंकारः अभवत्; तस्मात् त्रिविधरूपाणि—सात्त्विकम्, राजसिकम्, तामसिकम्—उत्पन्नानि। अहंकारात् शब्दतन्मात्रम्, तस्मात् आकाशः; स्पर्शतन्मात्रात् वायुः; रूपतन्मात्रात् अग्निः। रसान्मात्रात् आपः; गन्धान्मात्रात् पृथिवी; तामसाद् अहंकारात् इन्द्रियाणि, राजसात् करणानि। सात्त्विकात् दश देवताः च मनः, एकादश इन्द्रियाणि; ततः स्वयम्भूः प्रभुः, विविधजीवसृष्ट्यर्थं— आदौ आपः सृष्ट्वा, तासु शक्तिं निवेशितवान्; ताः आपः “नारा” इति कथ्यन्ते, ताः नरस्य पुत्राः उच्यन्ते। तासु प्रथमं निवासः, अतः सः “नारायणः” इति स्मृतः; ततः सुवर्णवर्णः अण्डः आपः उपरि उत्पन्नः।