अग्निपुराणम्

यदा उपनिधौ ऋणं द्विगुणं जाता, तदा उपनिधिः विमुक्तव्यः। द्विगुणं सम्पाद्य, उपनिधिः स्वच्छन्दतया विमुच्यते। यदि कश्चित् आपन्नः, तद् अवस्थां उद्घोष्य न कृत्वा, स्वं द्रव्यम् अन्यस्य हस्ते स्थापयति, तद् द्रव्यम् निक्षिप्तं इति गण्यते, तद् यथावत् प्रत्यर्पयितव्यम्। यदि राजा, देवाः, वा चौराः द्रव्यम् हरन्ति, तस्य प्रत्यर्पणं न आवश्यकम्; परन्तु यदा तत् पुनः प्राप्तं, अन्वेषणं कृत्वा यदा प्रत्यर्पयति, तदा तस्य सममूल्यं दण्डः दातव्यः। यदि कश्चित् स्वार्थाय द्रव्यम् गृह्णाति, तदा तस्य आजीवनं दण्डः दातव्यः, स च द्रव्यम् व्याजेन सह प्रत्यर्पयितव्यम्; एषा एव नियमः निक्षिप्तस्य वा उपनिधेः, याचितस्य वा अयाचितस्य। ततः अग्निः उवाच—यः तपस्वी, दाननिष्ठः, कुलीनः, सत्यवादी, धर्मप्रधानः, सम्यक् आचारः, पुत्रपौत्रयुक्तः च, पंचयज्ञनिरतः, साक्षीः—पञ्च वा त्रयः, जात्या वर्गेन वा—सर्वे सर्वविषये प्रमाणभूताः गण्यन्ते। स्त्रियः, वृद्धाः, बालाः, द्यूतकाराः, मद्यपाः, प्रमत्ताः, अभियुक्ताः, नटाः, पाखण्डिनः, कूटकाराः, दोषयुक्ताः, पतिताः, चाण्डालसहभोजिनः, सहचराः, मित्राणि, शत्रवः, चौराः, साक्ष्यहीनाः, सर्वे साक्षीः चौर्य, अपमान, हिंसा विषयेषु—एते सर्वे साक्ष्यस्वरूपाः गण्यन्ते। यदि उभयपक्षयोः अनुमोदनं अस्ति, तदा एकः धर्मज्ञः अपि साक्षीः प्रमाणभूतः; यदि पुरुषः साक्ष्यं न वदति, स सदा मौनऋणेन बध्न्यते। स सर्वं चतुशष्ट्यां दिने राज्ञे दातव्यः; दुष्टः यः जानन् अपि साक्ष्यं न ददाति, स मिथ्यासाक्षिणां पापेन तुल्यः। साक्ष्यं पक्षिणः प्रतिपक्षिणः समक्षे दातव्यम्। यः महापापं करोति, दारहरणं वा स्त्रीबालवधं वा, तेन प्राप्तं लोकं मिथ्यासाक्षिणा अपि प्राप्नोति; यत् पुण्यं शतजन्मसु अर्जितम्, तद् सर्वं मिथ्यावाक्येन नष्टं भवति। यदि बहुषु व्यक्तिषु मतभेदः, तदा पुण्याधिकानां मतं विजयी भवति। पुण्ये समत्वे, अधिकपुण्ययुक्तानां साक्ष्यं ग्राह्यं; यः साक्ष्यं सत्यं शपथेन दत्तं, स विजयी। अन्यथा, यः साक्ष्यं न्यूनपुण्ययुक्तानां, स निश्चितं पराजितः। यदि साक्ष्यं उक्तं, परन्तु अन्ये अधिकपुण्ययुक्ताः, तेषां वचनं बलवत्तरम्। यदि उत्तरसाक्ष्यः द्विगुणाः, तेषां वचनं भिन्नं, पूर्वसाक्ष्यः मिथ्याभूतः; कूटकारः मिथ्यासाक्षी च पृथक् दण्ड्यौ। विवादे द्विगुणदण्डः विधीयते; ब्राह्मणः यदि साक्ष्यं आह्वानं कृत्वा न वदति, तदा तम् तमः आवृत्य निष्कासनीयः। अष्टगुणदण्डः दातव्यः, ब्राह्मणः निष्कासनीयः; यत्र कश्चन जात्या मिथ्यासाक्ष्यं ददाति, तत्र कारागारः विधीयते। यत् विषयं उभयपक्षयोः सहमतिः, तद् साक्षीभिः लिखनीयम्, ऋणदाता प्रथमं उल्लिखनीयः। सम्पूर्णं लिखनीयम्, ऋणकर्तुः नाम, जाति, वंश, कुल, सखा, बान्धव, पूर्वजचिह्नानि आदौ लिखनीयानि। समाप्ते विषयः, ऋणकर्ता स्वहस्तेन नाम लिखे; यत् लिखितं, तद् मम पुत्रस्य अमुकस्य अभिप्रायः इति गण्यते। साक्षी अपि स्वहस्तेन पितुः नाम, कुलं लिखे; अत्र अहम् अमुकः साक्षी इति लिखे, यदि न कारणम् अस्ति। यदि ऋणकर्ता अलिखितः, तदा स स्वेच्छां उद्घोष्य, साक्षी वा अन्यः सर्वसाक्ष्यसमक्षे लिखे। अत्र 'अमुकपुत्रेण लिखितम्' इति लेखकः अन्ते लिखे। साक्ष्यं विना अपि, स्वहस्तलिखितं लेख्यं सर्वविषये प्रमाणम्, बलात् वा कूटेन प्राप्तं विना। लेख्यद्वारा स्थापितं ऋणं त्रिभिः व्यक्तिभिः दातव्यम्; उपनिधिः भोग्यः प्रत्यर्पणपर्यन्तम्। यदि लेख्यं विदेशे, दुर्ग्राह्यं, लुप्तं, लिप्तं, चोरितं, भग्नं, छिन्नं, दग्धं वा, तदा अन्यं लेख्यं कर्तव्यम्। संशयिते विषयः, स्वहस्तलिखितं लेख्यं युक्त्या, विधिना, क्रियाचिह्नैः, सम्बन्धेन, कारणेन च समर्थनीयम्। लेख्यपृष्ठे ऋणकर्ता ऋणं प्रविष्टः इति लिखे; ऋणदाता द्रव्यं प्राप्त्वा स्वहस्तचिह्नितं पत्रं ददाति। द्रव्यं दत्त्वा, लेख्यं छिद्यते; स्पष्टीकरणाय अन्यं लेख्यं कर्तव्यम्। यदि साक्ष्यः अस्ति, तदा दातव्यं तेषां समक्षे दातव्यम्। शेषः, अग्निः, जलम्, विषम्, कक्षः—एते शुद्ध्यर्थं परीक्षायाः साधनानि, महादोषे, अभियुक्तः अग्रे। इच्छया, यः कश्चन, परीक्षां करोति, अन्यः शिरः उपनिधिं स्थापयति; परीक्षया विना अपि, राजद्रोहादौ, महापापे, कर्तव्यम्। न कर्षं सहस्रात्, न शेषः, न विषम्; राजकीयविषये, केवलं शुद्धः परीक्षां योजनीयः। सहस्राय शेषः आदि, कक्षः लघुद्रव्ये अपि; अर्धशताय शुद्धः परीक्षां योजनीयः, अशुद्धः दण्डं लभते। अभियुक्तं आह्वाय, स्नात्वा, वस्त्रं धृत्वा, सूर्योदयात् उपवसन्, सर्वाः परीक्षाः राज्ञः ब्राह्मणस्य च समक्षे कर्तव्या। शेषः स्त्रियः, बालकः, वृद्धः, अन्धः, पङ्गुः, ब्राह्मणः, रोगी—एतेषां; अग्निः वा जलम् शूद्रस्य; सप्तयवः वा विषम् च। अभियुक्तः, शेषधारणकुशलः, शेषे स्थाप्यः, तुलायाम् समः कृत्वा, रेखां चिह्नित्वा, ततो अधः कर्तव्यम्। सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, अग्निः, आकाशः, पृथिवी, आपः, हृदयम्, यमः, दिवसः, रात्रिः, सन्ध्याद्वयं, धर्मः—एते सर्वे जनस्य आचारं जानन्ति। त्वं सत्यधाम, हे तुला, देवैः प्राचीनकाले निर्मिता; सत्यम् वद, शुभे, संशयात् मां मोचय।