अग्निपुराणम्

ग्रामस्य इच्छया वा राज्ञः आज्ञया वा यदि पशवः चरन्ति, तर्हि द्विजातीयः सर्वत्र स्वस्वत्वेन तृणानि, काष्ठानि, पुष्पाणि च आदत्तुमर्हति। ग्रामस्य क्षेत्रस्य च मध्ये शतधनुषां दूरी विधेय्या, पल्लीषु द्विधनुषां, नगरे चतु:शतधनुषां दूरी स्यात्। स्वधनं यदि अपरस्मै न विक्रयितं स्यात्, तर्हि स्वामी तद् पुनः प्राप्नोति; क्रेता यदि तद् न प्रकाशयेत्, स एव दोषी; यदि क्रीणाति न्यूनमूल्ये, काले अयुक्ते, सीमायाम् अयुक्तायां वा, स चौरः स्यात्। यदि किञ्चित् वस्तु हृतं वा नष्टं च लभ्यते, तर्हि चौरं राज्ञः समीपं नयेत्; यदि कालः देशः चातिक्रान्तौ, तदा स्वयमेव तद् गृहित्वा स्वामिने दद्यात्। विक्रयस्य प्रस्तुतीनं कृत्वा विक्रेता शुद्धिं प्राप्नोति; स्वामी धनं प्राप्नोति, राजा दण्डं प्राप्नोति, क्रेता मूल्यं लभते; एवं विक्रेतुः बन्धः स्यात्। यदि वस्तु उपयोगेन नष्टं वा स्वाभाविकेन विनाशेन ह्रासं प्राप्नोति, तर्हि तथैव लेखनीयम्; अन्यथा, राजा अपि प्रमाणं नास्तीत्यपि, पञ्चगुणं दण्डं दद्यात्। यदि कश्चित् अन्यस्य हस्ते नष्टं वा हृतं वस्तु लभेत्, स राजा प्रति न निवेदयति, तदा षण्णवतिपञ्चदश पणान् दण्डः। यदि गुप्तैः रक्षिभिः वा हृतं वस्तु पुनः लभ्यते, स्वामी तद् संवत्सरेण प्राप्नोति; ततोऽन्ते राजा तदधिगच्छेत्। एकपादपशोः चत्वारः पणाः दातव्याः, मानवस्य पञ्च, महिषी-उष्ट्र-गवां द्वौ द्वौ, अजाविकाणां चतुर्थांशः। पत्नीपुत्रौ विना अन्यं धनं स्वजनस्य अननुमते दातव्यं न; यदि दायादाः सन्ति, तदा सर्वं द्रव्यं न दातव्यम्, नापि पूर्वं प्रतिज्ञातं। स्वीकारः सविशेषं स्थावरस्य साक्षात् कर्तव्यः; यत् प्रतिज्ञातं तद् दातव्यम्, दत्तं च पुनर्न न गृह्णीयात्। बीजानां, कृषिपशूनां, रत्नानां, स्त्रीपुरुषयोः च प्रतीक्षाकालाः क्रमेण दश, एक, पञ्च, सप्त दिनानि, मासः, त्रयः दिनाः, अर्धमासः। सुवर्णस्य शतपलानां द्वौ पलौ ह्रासः, रूप्यस्य शतं, त्रपुसीसस्य अष्टौ, ताम्रस्य पञ्चदश, आयसस्य तावत् एव। ऊर्णकौशेयवस्त्रस्य शतपलानां दश पलाः वृद्धिः, मध्यमस्य पञ्च, सूक्ष्मस्य त्रयः पलाः। चर्मणा वा केशबन्धनवस्त्रस्य त्रिंशांशः ह्रासः; तुच्छे रेशमे च वल्कले च न ह्रासो न वृद्धिः। देशं, कालं, उपयोगं, ह्रासस्य बलाबलम्, सर्वं विज्ञाय, विशेषज्ञाः निःसंशयं द्रव्ये यथार्हं प्रतिसंस्कारं निर्दिशेयुः। यदि कश्चित् चौरैः बलात् दासीकृतः वा विक्रीतः स्यात्, तदा स विमोचनीयः; स्वामी भक्त्या, उपवासेन, मूल्यदानेन वा तं पुनः लभेत्। यदि दासः तपस्वीभावं गृहीत्वा जीवन्ति, तदा स राजा आज्ञया मृत्युपर्यन्तं एव; जातिविपरीतेन दास्यं न कर्तव्यम्। शिष्यः अध्ययनं समाप्त्वा अपि, नियतकालं आचार्यगृहे वसति; आचार्यः अन्नं ददाति, शिष्यः यथायोग्यं दक्षिणां ददाति। राजा नगरे स्थलं स्थापयित्वा, तत्र त्रयीविद्यायुक्तं, जीविकासंपन्नं ब्राह्मणं नियोज्य, स्वधर्मे स्थापयेत्। स्वधर्मं न लङ्घयन्, यः संमतिं पालयति, राजा स्थापितं धर्मं च, तं रक्षितुं यत्नं कुर्यात्। यः सामूहिकधनं हरति, संमतिं लङ्घयति, तस्य सर्वं धनं राजा हरतु, स च देशात् निष्कास्यः। ये सभायाः हितं भाषन्ति, ते तस्य निर्णयं पालयेयुः; तत्र प्रतिकूलं कृतवान् प्रथमं दण्डनीयः। यः सभायाः कार्ये नियुक्तः, तेन यत् प्राप्तं, तत् निवेदनीयम्; न निवेदयन्, एकादशगुणं दद्यात्। ये वेदविदः, शुचयः, लोभवर्जिताः, ते कार्येषु निर्णेतारः; तेषां वाक्यं सर्वैः अनुकरणीयम्। एष एव नियमः शिल्पिनां, वणिजां, तीर्थिकानां, गणानां च; राजा तेषां भेदान् रक्षेत्, स्थापिताचारं च पालयेत्। यः वेतनं लब्ध्वा कर्म त्यजति, स द्विगुणं दद्यात्; न लब्ध्वा, तुल्यं दद्यात्; स्वामी उपकरणानि रक्षेत्। व्यापार-गोरक्ष-धान्येभ्यः लाभस्य दशमांशः दातव्यः; वेतनं अनिर्दिष्टे, राजा यथार्हं निश्चितुमर्हति। नियुक्तस्थानं, कालं वा त्यक्त्वा, कर्म अन्यथा कृत्वा, अधिकं दद्यात्; अधिकं कृत्वा, अधिकं लभेत। यावत् कर्म करोति, तावत् एव वेतनं लभेत; उभयोरपि अकरणे, श्रुतानुसारं निर्णेयम्। यदि द्रव्यं न राजकीयेन न दैवेन नष्टं, वाहकः तद् दद्यात्; प्रस्थानविलम्बे द्विगुणं वेतनं दद्यात्। यात्रायाः अन्ते सप्तमांशः वेतनस्य दातव्यः; मार्गे त्यक्ते, चतुर्थांशः; मध्यमार्गे, अर्धं दद्यात्, त्यजिता अपि। जुए विजेता लाभस्य शतस्य पञ्चांशं नियन्तुः दद्यात्; चौरात्, जुवतः, अन्यस्मात् दशांशं। यः सम्यक् रक्षितः, राजा यथासंविदं भागं दद्यात्; विजेता लाभं विज्ञापयेत्, सत्यवादी धैर्यशीलः च सत्यम् एव वदेत्। राजभागः यदि जुए ज्ञाते प्राप्तः, तदा विजेता तत्रैव नियन्तुः समीपे दद्यात्; अन्यथा न दद्यात्। ये व्यवहारस्य साक्षिणः, ते अपि साक्षिणः; राजा कपटद्यूते, मिथ्याशपथे, छलेन चौर्ये च, तान् चिह्नयित्वा निष्कासयेत्। जुए सर्वं सार्वजनिकं कर्तव्यम्, चौर्यकपटप्रतिषेधाय; पशुजुए स्पर्धायां च एष एव नियमः। अग्निः उवाच—यदि कश्चित् विकलाङ्गान्, दोषदृष्टान्, सत्यम् अथवा मिथ्या, स्तोत्रैः अपमानयति, द्वादशार्धपणः दण्डः। यदि कश्चित् शपथं ददाति—"ते भगिन्यां वा मातरि गमिष्यामि"—राजा पञ्चविंशतिपणं दण्डं दद्यात्। नीचजातीनां दण्डः अर्धः, उच्चजातीनां द्विगुणः, श्रेष्ठतमस्य च द्विगुणः; जात्यनुसारं दण्डः निश्चितः। एवं धर्मनियमाः प्रजासु स्थाप्याः, यथा सर्वे सुखेन वर्तेरन्, धर्मः च स्थिरो भवेत्।