अग्निपुराणम्

एवं एकदा मण्डलं निर्मातुं विधिर्दत्तः। बाह्यकोणेषु विभागं कृत्वा सप्त सीमासु प्रत्येकस्य त्रिस्थानानि शुद्धानि कुर्यात्। तदा मण्डलं नवधा विभक्तं भवति, यत्र नवविधे व्यवस्थायां हरीः पूजनीयः। ततः शुभमण्डलं षोडशभागयुक्तं केन्द्रे स्थाप्यते, यत्र एकसप्तचत्वारिंशदधिक एकसप्तचत्वारिंशदभागाः सन्ति। शुभपरिकरं रेखायित्वा पार्श्वे शुद्धं कृत्वा, षोडशभागयुक्तं केन्द्रे चिह्नयेत्, अष्टशुभपरिकराणि दिशासु स्थाप्यन्ते। पुनः पार्श्वे शुद्धं कृत्वा, षोडशशुभपरिकराणि रेखायित्वा, सर्वतोऽपि शुद्धं कृत्वा यथायोग्यं विन्यासं कुर्यात्। द्वारेषु दिशासु द्वादशभागाः त्रित्रियुक्ताः क्रमशः स्थाप्यन्ते; षट् भागान् लुप्त्वा, केन्द्रे च पार्श्वे च चत्वारः शेषः। चत्वारः अन्तरः, द्वौ बहिः, सौन्दर्याय शुद्धाः; द्वितीयद्वारस्थापनाय अन्तरः त्रयः, बहिः पञ्च। एवं सौन्दर्याय शुद्धं कृत्वा, पूर्ववत् विन्यासं कुर्यात्; बाह्यकोणेषु सप्त सीमासु प्रत्येकस्य त्रिभागानि शुद्धानि कुर्यात्। पञ्चत्रिंशद्विन्यासे, परमं ब्रह्म केन्द्रे पूज्यते; पूर्वपद्मे वासुदेवः आद्याः क्रमशः पूज्यन्ते। पूर्वपद्मे वराहं पूज्यित्वा, क्रमशः षड्विंशतिपर्यन्तं विन्यासं पूज्येत्। यथोक्तं सर्वं विन्यासं एकपद्मे क्रमशः पूजनीयम्; एवं यज्ञं विद्वांसः मन्यन्ते। सप्त रूपविभागाः अक्षयाः मन्यन्ते; चत्वारिंशद्व्याप्तक्षेत्रं क्रमशः विभागनीयम्। प्रत्येकं सप्तधा विभाग्यते, तद्वत् द्विवारं पुनः विभाग्यते; चतुर्भिः षष्टिभिः सप्तशतैः च सहस्रभागाः सन्ति। शुभपरिकरं केन्द्रे षोडशभागयुक्तं, पार्श्वे पंक्तिं च अष्टशुभपरिकराणि, लघुपंक्तिं च। षोडशपंक्तयः एकपंक्तिः च, चतुर्विंशतिपद्मानि; द्वात्रिंशतिपंक्तिपद्मानि, यथा पंक्त्याः लघुपंक्त्याः च उत्पन्नानि। ततो चत्वारिंशतिपंक्तयः, त्रयः शेषपंक्तयः; द्वाराणि च सौन्दर्यं दिशासु वर्ध्यते, केन्द्रे लुप्यते। द्वारस्थापनाय द्वौ, चत्वारः, षट् द्वाराणि चतुर्दिशासु लुप्यन्ते; बहिः पञ्च, त्रयः, एकः, सौन्दर्याय द्वितीयद्वारस्थापनाय। द्वारेषु अन्तरः पार्श्वे चतुर्वः मध्ये; द्वौ द्वौ लुप्त्वा, षट् भूषणानि सन्ति। एकस्मिन दिशि, चतुर्वः संख्याः यथानुपूर्वं। प्रत्येकदिशि त्रिगेटवेयः, प्रत्येककोणे पञ्चपञ्च क्रमशः पंक्तिं स्थाप्यन्ते। एवं परिकराणि निर्मीयन्ते, शुभचक्रं मानवयज्ञाय स्थाप्यते। ततः नारदः उवाच – केन्द्रपद्मे ब्रह्मणं सहाङ्गैः पूजनीयम्; पूर्वपद्मे पद्मनाभं, आग्नेयपद्मे प्रकृतिं, दक्षिणपद्मे पुरुषं पूज्येत्। पुरुषस्य दक्षिणे अग्निं पूज्येत्; नैऋत्ये वरुणं वायुम्; पश्चिमपद्मे आदित्यं; वायव्ये ऋग्यजुःवेदौ; उत्तरपद्मे ईशानरूपम्। द्वितीयपद्ममण्डले इन्द्रादीन् षोडशदेवताः पूज्येत्; साम, अथर्व, आकाश, वायु, तेजः, जलं च। पृथिवीं, मनः, श्रोत्रं, त्वचं, चक्षुः; जिह्वा, घ्राणं, च षोडशं भूः, भुवः, स्वः। महः, जनः, तपः, सत्यं, अग्निष्टोमयज्ञः; अतिरात्र, उक्त, षोडशी, वाजपेययज्ञः। अतिरात्रं विधिवत् पूज्यित्वा, अप्तोर्यामं च पूज्येत्; मनः, बुद्धि, अहंकार, शब्द, स्पर्श, रूप। रस, गन्ध, च चतुर्विंशतिपद्मानि क्रमशः; प्राणं, मनोऽधिपं, पञ्चेन्द्रियाणि, प्रकृतिं, शब्दतत्त्वं च। वासुदेवादिभिः रूपैः दश, मनः, श्रोत्रं, त्वचं, चक्षुः, जिह्वा च पूज्येत्। घ्राणं, वाक्, हस्तौ, पादौ – एते द्वात्रिंशतिपद्मेषु पूजनीयाः; चतुर्थपरिकरे तेषां सहाङ्गैः गणैः च पूज्येत्। गुदं, उपस्थं, द्वादशमासाधिपान् पूज्येत्; बाह्यपरिकरे षट् गणाः पुरुषोत्तमाद्याः पूज्यन्ते। चक्रपद्मे मासाधिपान् क्रमशः पूज्येत्; अष्ट प्रकृतयः, षट्, पञ्च, चत्वारः च। ततः रेखाः चित्रे रेखनीयाः; शृणु – बीजं पीतवर्णं, सर्वाणि पत्राणि श्वेतानि समानि। पत्राणि अङ्गुष्ठपरिमाणानि द्विहस्ते, एकहस्ते अर्धपरिमाणानि, सर्वाणि श्वेतानि; पद्मं संयुक्तं श्वेतवर्णेन, संयुक्तं कृष्णवर्णेन अथवा नीलवर्णेन यथेष्टम्। पुष्पकेसराणि रक्तपीतवर्णानि; कोणेषु रक्तवर्णेन पूर्येत्; योगपीठं सर्ववर्णैः यथेष्टं अलङ्कृत्येत्। संरचनं लताभिः, छत्रैः, पत्रैः, आदिभिः अलङ्कृत्येत्; आसनद्वारे श्वेतं सौन्दर्याय, रक्तं शोभाय, पीतं च। नीलवर्णेन भूषणं वर्ध्येत्, कोणाः श्वेतवर्णेन; भद्रकस्य पूरणं एवं विधीयते, अन्येषामपि तद्वत्। अरकबीजाः कृष्णरक्तरेखायुक्ताः, रक्तात् कृष्णवर्णः; श्वेतः, कृष्णः, रक्तरेखाः बाह्ये, पीतरेखाः बहिः। तण्डुलाद्येः चूर्णं श्वेतवर्णम्; कुसुमाद्येः रक्तवर्णम्; हरिद्रायाः पीतवर्णम्; दग्धतण्डुलाद्येः कृष्णवर्णम्। शमीपर्णाद्येः बीजं कृष्णवर्णम्; बीजेषु चिह्नानि अपि कृष्णवर्णानि; मन्त्राणां विद्यानां सिद्ध्यर्थं चत्वारिंशद्वारि सहस्राणि प्रमाणम्। बुद्धिविद्यानां दशसहस्राणि प्रमाणम्; स्तोत्राणां सहस्रम्; पूर्वं एकसहस्रं मन्त्रस्य आत्मनः च शुद्ध्यर्थं। एवं विधिना मण्डलं निर्माय, शुभपरिकराणि, द्वाराणि, पद्मानि, देवताः, तत्त्वानि, यज्ञाः, वर्णाः, बीजानि, मन्त्राणि च यथाक्रमं पूजयित्वा, सम्यक् विधिना यज्ञं सम्पाद्यते।