अग्निपुराणम्

सप्त रूपभेदेन अव्ययत्वेन निर्दिष्टानि सन्ति। चत्वारिंशद्भिः हस्तैः क्षेत्रं यथाक्रमं विभज्यते। प्रत्येकं सप्तधा विभक्तं, तद्वत् एकं द्विधा पुनः विभज्यते। चषष्टिः, सप्तशतानि, सहस्रं च विभागाः सन्ति। शुभं परिवेष्टनं च, मध्ये षोडश विभागाः सन्ति। तदनन्तरं पार्श्वयोः एकं पंक्तिं अष्ट शुभं परिवेष्टनं च, लघु पंक्तिं च। षोडश पंक्तयः एकं पंक्तिं च, चतुर्विंशतिः पद्मानि। द्वात्रिंशत् पंक्ति-पद्मानि, तद्वत् पंक्त्याः लघु पंक्त्या उत्पन्नानि च। ततः चत्वारिंशत् पंक्तयः, तिस्रः शेषपंक्तयः। द्वाराणि च तेषां शोभा दिशासु वर्ध्यते, मध्ये तु लुप्यते। द्वारस्थापनाय द्वे, चत्वारि, षट् द्वाराणि चतुर्दिशासु लुप्यन्ते। पञ्च, त्रि, एकं बहिः, सुन्दराणां द्वितीयद्वारस्थापनाय। द्वारेषु, अन्तः पार्श्वयोः, मध्ये चत्वारि। द्वे द्वे लुप्यन्ते, एवं षट् शोभायुक्तानि भवन्ति। एकस्मिन दिशि संख्या चत्वारि, यथानुक्रमं। प्रत्येकदिशि त्रि द्वाराणि स्युः; प्रत्येककोणे पञ्च पञ्च अनुक्रमेण पंक्तिरूपेण विन्यस्यन्ते। एवं परिवेष्टनानि निर्मीयन्ते, तथा मानवयज्ञस्य शुभं मण्डलं स्थाप्यते। नारदः उवाच—मध्ये स्थिते पद्मे ब्रह्माणं सर्वाङ्गैः पूजयेत्। पूर्वे पत्रे पद्मनाभं, आग्नेयपत्रे प्रकृतिं, दक्षिणपत्रे पुरुषं। पुरुषस्य दक्षिणे अग्निं पूजयेत्। नैऋत्ये वरुणं वायुम्, पश्चिमपत्रे आदित्यं। वायव्ये ऋग्वेदं यजुर्वेदं, उत्तरपत्रे ईशानं पूजयेत्। द्वितीयपत्रमण्डले इन्द्रादीन् षोडश देवतान् पूजयेत्; साम, अथर्व, आकाश, वायु, तेजः, जलं च। पृथिवी, मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणं, षोडशमं भूः, भुवः, स्वः। महः, जनः, तपः, सत्यं, अग्निष्टोमः, अतिरात्रः, उक्तः, षोडशी, वाजपेयः। अतिरात्रं सम्यक् पूज्य, अप्तोर्यामं च; मनः, बुद्धिः, अहंकारः, शब्दः, स्पर्शः, रूपं। रसः, गन्धः, चतुर्विंशतिः पत्रेषु क्रमशः; प्राणः, मनःपति, पञ्चेन्द्रियाणि, प्रकृतिः, शब्दतत्त्वं च। वासुदेवादिभिः रूपैः दश पूजयेत्; मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा च। घ्राणं, वाक्, हस्तौ, पादौ—एते द्वात्रिंशत् पत्रेषु पूजयेत्। चतुर्थपरिवेष्टने तेषां अंगोपेतान् गणोपेतान् पूजयेत्। गुदं, उपस्थं, द्वादश मासाधिपान् च पूजयेत्; बहिः परिवेष्टने षट् गणान् पूरुषोत्तमादीन् पूजयेत्। चक्रपद्मे मासाधिपान् क्रमशः पूजयेत्; अष्ट प्रकृतयः, ततः षट्, पञ्च, चत्वारः अन्ये। ततः रेखाः यन्त्रे आरेख्यन्ते। शृणु—बीजकर्णिका पीता, सर्वाणि पत्राणि श्वेतानि समानि। पत्राणि द्विहस्ताङ्गुष्ठमात्राणि, एकहस्ते अर्धमात्राणि, सर्वाणि श्वेतानि। पद्मस्य संयोजनं श्वेतवर्णेन, सन्धिषु श्वेतं, इच्छया कृष्णं वा नीलं च। कर्णिकायाः केसराणि रक्तपीतानि; कोणे रक्तवर्णं पूर्येत्; योगपीठं सर्ववर्णैः इच्छया अलङ्कर्तव्यम्। लताभिः, छत्रैः, पत्रैः, इत्यादिभिः मण्डलं अलङ्कर्तव्यम्। आसनद्वारे श्वेतं शोभायै, रक्तं श्रीयै, पीतं च योज्येत्। नीलवर्णेन शोभायाः वर्धनं, कोणे श्वेतं; भद्रकस्य पूरणं एवं विधीयते, अन्येषामपि तथैव। अरकबीजानि कृष्णानि रक्तरेखाभिः, रक्तात् कृष्णानि; बहिः श्वेताः, कृष्णाः, रक्तरेखाः, पीतरेखाः च। तण्डुलादीनां चूर्णं श्वेतं; कुसुम्भादीनां रक्तं; हरिद्रायाः पीतं; दग्धधान्यस्य कृष्णं। शमीपत्रादीनां बीजानि कृष्णानि; बीजेषु चिन्हानि अपि कृष्णानि। मन्त्राणां विद्याप्राप्त्यर्थं चतुर्लक्षं प्रमाणम्। बुद्धिविद्यायाः दशसहस्रं, स्तोत्रस्य सहस्रं; पूर्वं लक्षेण मन्त्रः आत्मा च शुद्ध्यन्ते। अन्येन लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रे प्रतिष्ठितः; पूर्वं बीजहोमः समः उक्तः। पूर्वसेवा मन्त्रादीनां दशांशः उक्तः; पूर्वकर्मणि मासव्रतम् आचरितव्यम्। वामपादं भूमौ स्थाप्य, दानं न ग्राह्यम्; एवं द्विगुणत्रिगुणेन मध्यमोत्तमसिद्धिः। मन्त्रस्य ध्यानं वक्ष्यामि, यस्य फलम् मन्त्रजं जायते; स्थूलं शब्दरूपं बिम्बं बाह्यरूपं ज्ञायते। सूक्ष्मं तेजोमयं हृदयस्थितं चिन्मयं, तदविचिन्त्यं परमं प्रोक्तम्। अन्येषां हृदयस्थितं चिन्मयं बिम्बं स्मर्यते; स्थूलं 'विराट्', सूक्ष्मं 'लिङ्ग' उच्यते। विचाररहितं रूपं 'दैवम्' उच्यते; चैतन्यं अक्षयदीपं हृदयपद्मे स्थितम्। बीजं बीजोत्थं कदम्बपुष्परूपेण ध्यानं कुर्यात्; घटे दीपः स्थाप्यते यथा, तस्य ज्वाला निबद्धा। एवं मन्त्रेश्वरः हृदयस्थः एकीकृतः एक एव तिष्ठति; घटे बहुच्छिद्रेषु यथा, तथैव मापानां रश्मयः। रश्मयः बीजस्य नाड्यः प्रसार्यन्ते; ततः प्रकाशमानाः दिव्यं शरीरं धारयित्वा तिष्ठन्ति।