अग्निपुराणम्

भगवतः आज्ञया मूर्तिनिर्माणस्य विधानम् आदौ निरूप्यते। ग्रीवां किञ्चित् अर्धकलया अधिकां विशालतया शोभितां कर्तव्या, नेत्रयोः अपवादेन ऊरू, जानुनी, पीठं च यथोचितया विस्तृत्या निर्मीयन्ते। गुल्फयोः पृष्ठभागः, श्रोणिः, कटिश्च यथायोग्यं विन्यस्यन्ते। अङ्गुल्यः सप्तभागाः स्युर्मात्रया, तस्याः दीर्घता व्यामेन न्यूनता भवेत्। यत्र एके नेत्रे अभावः दृश्यते, तत्रापि ऊरू, जानुनी, कटिश्च एवं वर्ण्यन्ते। मध्यभागौ गोलकाकारौ, सघनौ, स्तनद्वयं च पूर्णमस्ति। स्तनयोः प्रतियेकम् एकेकतलप्रमाणं स्यात्, कटिः अर्धभागात् किञ्चिदधिकं, अवशिष्टलक्षणानि पूर्ववत्। दक्षिणहस्ते पद्मं, वामे बिल्वफलम्, उभयतोऽपि शुभं चामरं धारयेत्। दीर्घनासिका, गुरुललाटः, अङ्गेषु चक्रचिह्नानि च सन्ति—एवं भगवतः स्वरूपलक्षणानि कथ्यन्ते। ततः श्रीभगवानुवाच—शालग्रामाद्याकारान् वर्णयिष्यामि, ये भोगमोक्षप्रदायिनः। वासुदेवः शिलायां द्वारदेशे श्यामवर्णः, स्थिरः, द्विचक्रयुक्तः। स एव सङ्कर्षणः, द्विचक्रयुक्तः, श्रेष्ठः, रक्तवर्णश्च। प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रः, बहुस्रवः, नीलः, दीर्घः च। पीतः निरुद्धः, पद्मचिह्नयुक्तः, वर्तुलः, द्वित्ररेखाधारी च। कृष्णनारायणः नाभिदेशे उन्नतः, विवरयुक्तः, दीर्घः च। परमेष्ठी पद्मचक्रचिह्नः, पृष्ठे छिद्रयुक्तः, बिन्दुधारी च। विष्णुः श्यामः, स्थूलचक्रयुक्तः, मध्ये गदाकाररेखा च। नरसिंहः कपिशवर्णः, स्थूलचक्रयुक्तः, पञ्चबिन्दुधारी। वराहः शूलचिह्नयुक्तः, यदि चक्रे विषमं स्यात्, अशुभत्वं स्मृतम्। नीलमणिसदृशः, स्थूलः, त्रिरेखाभूषितः शुभः; कूर्मः अपि एवं पृष्ठे उन्नतः, वर्तुलचिह्नयुक्तः, श्यामः च। हयग्रीवः अंकुशचिह्नयुक्तः, नीलः, बिन्दुधारी च। वैकुण्ठः एकचक्रयुक्तः, पद्मसदृशः, मणिसदृशः, पुच्छरेखायुक्तः। मत्स्यः दीर्घः, त्रिबिन्दुधारी, स्फटिकवर्णपूरितः। श्यामत्रिविक्रमः दक्षिणरेखायुक्तः, वर्तुलः च। वामनः वर्तुलः, अतीव लघुः, नीलः, बिन्दुधारी च। श्यामत्रिविक्रमः दक्षिणरेखायुक्तः, वामे बिन्दुश्च। अनन्तः नागवलयाकारः, नानाचिह्नयुक्तः, नानारूपः च। दामोदरः स्थूलः, मध्ये चक्रयुक्तः, द्वारे सूक्ष्मबिन्दुश्च। सुदर्शनः एकचक्रयुक्तः; लक्ष्मीनारायणः द्विचक्रयुक्तः; चित्रक्रः अच्युतः, देवः, त्रिचक्रयुक्तः वा त्रिविक्रमः। जनार्दनः चतुश्चक्रयुक्तः; वासुदेवः पञ्चचक्रयुक्तः; प्रद्युम्नः षट्चक्रयुक्तः; सङ्कर्षणः सप्तचक्रयुक्तः। पुरुषोत्तमः अष्टचक्रयुक्तः; नवव्यूहः नवचिह्नयुक्तः; दशावतारः दशचक्रयुक्तः; अनिरुद्धः एकादशचक्रयुक्तः। द्वादशव्यूहः द्वादशचक्रयुक्तः; एवं अनन्तः उपर्युक्तः परिगण्यते। भगवानुवाच—शालग्रामाद्यचक्रचिह्नैः पूजानां सिद्धिं ददामि। हरिपूजा त्रिविधा—काम्या, निष्कामा, मिश्रिता च। मत्स्यादिपञ्चकस्य पूजा काम्याथ वा मिश्रिता; वराह, नरसिंह, वामनानां पूजा मोक्षायैव। अधुना शालग्रामशिलायां चक्रादित्रयस्य पूजां शृणु। उत्तमा निष्फला, अधमा सुफलप्रदा। मध्यमा प्रतिमा-पूजा, चक्रे, पद्मे, च चतुरस्रे क्रियते; हृदि प्रणवं न्यस्य, षडङ्गानि हस्ताङ्गेषु स्थाप्यन्ते। चक्रस्य बाह्ये त्रिण्यासं कृत्वा, प्रथमं गुरुमर्चयेत्। पूर्वे वायुगणं, नैऋत्ये सृष्टिकर्तारं पूजयेत्। दक्षिणे कर्मकर्तारं, वायव्ये च निवारकं, ईशाने विष्वक्सेनं, आग्नेये क्षेत्रपालं पूजयेत्। ऋग्वेदादीन् पूर्वे स्थापयेत्, अनन्तपर्यन्तां पृथिवीं अधाररूपेण; आसनं, पद्मं, अर्क, वन्द्र, वह्व्याख्यत्रिचक्राणि स्थापनीयानि। द्वादशारके आसने शिलां स्थाप्य पूजयेत्। पृथक् संयुक्तं च स्वबीजमन्त्रेण पूजयेत्। ततः पूर्वे वेदैः, गायत्र्या, जितादिभिः, प्रणवेन पञ्चपूजां कृत्वा, त्रिण्यासं दर्शयेत्। विष्वक्सेनस्य, चक्रस्य, क्षेत्रपालस्य न्यासं दर्शयेत्। शालग्रामस्य प्रथमपूजा निष्फला इति। पूर्ववत् षोडशारकमण्डलं पद्मयुक्तं रचयेत्। गुरुादीन् शङ्खचक्रगदाखड्गैः पूजयेत्। पूर्वे, ईशाने च धनुः शरौ दद्यात्, वेदैः सहासने च। द्वादशारके शिलां स्थाप्य, तृतीयपूजां शृणु। अष्टारकपद्मं रचयेत्, गुरुादीन् पूर्ववत् पूजयेत्। अष्टारके आसने शिलां स्थाप्य, दशधा पूजयेत्, गायत्र्या जितया च। भगवानुवाच—ॐ। केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधारीरूपेण; नारायणः दक्षिणे शङ्खपद्मगदाचक्रधारी। ततः गदाधरः माधवः शङ्खपद्मधारी, तस्मै नमः। गोविन्दः बलवान्, चक्रगदापद्मशङ्खधारी। मुक्तिदाता श्रीगदी, पद्मी, शङ्खी, विष्णुश्चक्रधारी; मधुसूदनः शङ्खचक्रपद्मगदाधारी, तं वन्दे। भक्त्या त्रिविक्रमः, पद्मगदी, चक्रधारी, शङ्खी च। वामनः शङ्खचक्रगदापद्मधारी, सदा मां पातु। मार्गदाता श्रीधरः, पद्मी, चक्रशार्ङ्गी, शङ्खी च। पद्मनाभः वरदः, शङ्खपद्मचक्रगदाधारी; दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्रधारी, तस्मै नमः। स एव गदाशङ्खचक्रधारी वासुदेवः जगद्वहन्; सङ्कर्षणः गदाशङ्खपद्मचक्रधारी, स त्वां पातु। एवं शास्त्रे मूर्तिलक्षणानि, शालग्रामाद्यचिह्नानि, पूजाविधानानि च भगवता सुस्पष्टं निर्दिष्टानि, यैः भक्तजनाः भगवत्सेवायां सिद्धिं, भोगं च मोक्षं च प्राप्नुवन्ति।