अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच चतुष्पादं धनुर्वेदं वदे पञ्चविधं द्विज । रथनागाश्वपत्तीनां योधांश्चाश्रित्य कीर्त्तितं ।। २४९.

यन्त्रमुक्तं पाणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा । अमुक्तं बाहुयुद्धञ्च पञ्चधा तत् प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

तत्र शस्त्रास्त्रसम्पत्त्या द्विविंधं परिकीर्त्तितं । ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते ।। २४९.

क्षेपणी चापयन्त्राद्यैर्यन्त्रमुक्तं प्रकीर्त्तितं । शिलातोमरयन्त्राद्यं पाणिमुक्तं प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

मुक्तसन्धारितं ज्ञेयं प्रासाद्यमपि यद्भवेत् । खड्‌गादिकममुक्तञ्च नियुद्धं विगतायुधं ।। २४९.

कुर्य्याद्योग्यानि प्रात्राणि योद्‌धुमिच्छुर्ज्जितश्रमः । धनुःश्रेष्ठानि युद्धानि प्रासमध्यानि तानि च ।। २४९.

तानि खड्‌गजघन्यानि बाहुप्रत्यवराणि च । धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ।। २४९.

युद्धाधिकारः शूद्रस्य स्वयं व्यापादि शिक्षया । देशस्थैः शङ्गरै राज्ञः कार्य्या युद्धे सहायता ।। २४९.

अह्गुष्ठगुल्फपाण्यङ्‌घ्र्यः श्लिष्टः स्युः सहिता यदि । दृष्टं समपदं स्थानमेतल्लक्षणतस्तथा ।। २४९.

वाह्याङ्गुलिस्थितौ पादौ स्तब्धजानुबलावुभौ । त्रिवतस्त्यन्तरास्थानमेतद्वैशाखमुच्यते ।। २४९.

हंसपङ्‌क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी । चतुर्वितस्तिविच्छिन्ने तदे तन्मण्डलं स्मृतं ।। २४९.

हलाकृतिमयं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणं । वितस्त्यः पञ्च चविस्तारे तदालीढं प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

एतदेव विपर्य्यस्तं प्रत्यालीढमिति स्मृतं । तिर्य्यग्भूतो भवेद्वामो दक्षिणोऽपि भवेदृजुः ।। २४९.

गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्त्रौ । स्थानं जातं भवेदेतद् द्वादशाङ्गुलमायतं ।। २४९.

ऋजुजानुर्भवेद्वामो दक्षिणः सुप्रसारितः । अथवा दक्षइणञ्जानु कुब्जं भवति निश्चलं ।। २४९.

दण्डायतो भवेदेष चरणः सह जानुना । एवं विकटमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतं ।। २४९.

जानुनी द्विगुणे स्यातामुत्तानौ चरणावुभौ । अनेन विधियोगेन सम्पुटं परिकीर्त्तितं ।। २४९.

किञ्चिद्विवर्त्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ । दृष्टमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतं ।। २४९.

स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विज । कार्मुकं गृह्य वामेन वामणं दक्षिणकेन तु ।। २४९.

वैशाखे यदि वा जाते स्थितौ वाप्यथवायतौ । गुणान्तन्तु ततः कृत्वा कार्मके प्रियकार्मुकः ।। २४९.

अधः कटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः । धरण्यां स्थापयित्वा त तोलयित्वा तथैव च ।। २४९.

भुजाब्यामत्र कुब्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत । यस्य वाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्खदेशे च पत्रिणः ।। २४९.

विन्यासो धनुषश्चैव द्वादशङ्गुलमन्तरं । ज्यया विशिष्टः कर्त्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः ।। २४९.

निवेश्य कार्मुकं नाभ्यां नितम्बे शरसङ्करं । उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्त्रेणाक्षिकर्णयोः ।। २४९.

पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः । हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत् ।। २४९.

नाभ्यन्तरा नैव वाह्या नोद्‌र्ध्वका नाधरा तथा । न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता ।। २४९.

समा स्थैर्य्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता । छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्व्वेणानेन मुष्टिना ।। २४९.

उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः । स्रस्तांशे निश्चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः ।। २४९.

ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्य्युरश्वसमम्भवेत् । अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यांसकस्य च ।। २४९.