શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દરેક વસ્તુનું મૂળ તત્ત્વ એ છે કે જે સત્તામાં સ્થિત છે; અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ માટે તો, જે કંઈ એ સ્વરૂપનું નથી, તે અસત્ય કે અસ્થિર કેવી રીતે ગણાય? જે લોકો મુરારીના কোমળ ચરણોમાં આશ્રય લઇ લે છે, જેમનું યશ પવિત્ર અને મહાન છે, તેમના માટે સંસાર સમુદ્ર ગાયના વાછરડાના ખુરના નિશાન જેટલું નાનું બની જાય છે; એ પરમ ગતિ, જ્યાં ક્યારેય દુઃખ કે વિપત્તિ સ્પર્શી પણ શકતી નથી. હું તમને, તમારી વિનંતી પ્રમાણે, હરિએ બાળપણમાં અને કિશોરાવસ્થામાં જે લીલાઓ કરી, જે પ્રસિદ્ધ છે, તે બધું કહી દીધું છે. મુરારીની પોતાના મિત્રો સાથેની લીલાઓ—દુષ્ટોનો નાશ, વનમેદાનમાં રમણ, તેમનાં પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપો, અને પૃથ્વીના ઇચ્છાઓની પૂર્ણતા—આ બધું શ્રવણ અને સ્તુતિથી મનુષ્ય સર્વ પુરુષાર્થ પામી જાય છે. એવી બાળલીલાઓ—છુપા છુપાઈ, પુલ બનાવવું, વાનર જેવું ઉછળકૂદ—આ બધામાં વ્રજમાં તેમનું બાળપણ વિત્યું. સૂતજી કહે છે: આ રીતે, કૃષ્ણના મિત્ર અર્જુન, પોતાના રાજાશ્રી ભાઈ (યુધિષ્ઠિર) દ્વારા, જેમનું મન અનેક શંકાઓથી વ્યાકુળ હતું અને જે કૃષ્ણના વિયોગથી પીડાઈ રહ્યા હતા, અપરિહાર્ય સ્થિતિમાં મુકાયા. યુધિષ્ઠિરનું મુખ અને હૃદયનું કમળ દુઃખથી કુમળી ગયું હતું; તેમનો તેજ ઓસરાઈ ગયો હતો. તેઓ માત્ર ભગવાનની સ્મૃતિમાં લીન હતા અને બોલી પણ શકતા નહોતા. અર્જુને, મોટું દુઃખ દબાવતા, હાથથી આંખો પુંછતા, ભગવાનના વિયોગથી વ્યાકુળ થઈને, પોતાના ભાઈને, ગળામાં આંસુઓ અટકાવતાં, સંભળાવ્યા. તેમને યાદ આવતું—કૃષ્ણ સાથેની મૈત્રી, આત્મિયતા, પ્રેમ, અને રથચાલક તરીકેની સેવા વગેરે. અર્જુન બોલ્યા: મહારાજ, મને હરિએ, જે મારા સગા રૂપે આવ્યા, છેતરી દીધો છે; જેમના દ્વારા મારી એ શક્તિ, જે દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યચકિત કરતી, હટાઈ લીધી છે. તેમના વિયોગમાં, એક ક્ષણ પણ જગત સુખદાયક લાગતું નથી; તેમનાં ગુણગાનથી વિમુખ થવાથી, હું તો જીવતો જ મરી ગયો છું એવું કહેવાય છે. તેમના આશ્રયથી જ હું દ્રુપદના સ્વયંવરમાં ગયો, જ્યાં અનેક ગર્વીલા રાજાઓ એકઠા થયા હતા; તેમનાં બળે હું એ બધાને પરાસ્ત કરી શક્યો અને કૃષ્ણાને પતિ તરીકે જીતી શક્યો. તેમના સાક્ષાત્કારમાં, મેં ખાંડવ વન અગ્નિને આપ્યું અને ઇન્દ્ર તથા તેની સેનાને જીતીને, માયા દ્વારા બનેલું અદ્ભુત સભામંડપ મેળવ્યો; અને સર્વ દિશાઓમાંથી રાજાઓ આપના યજ્ઞ માટે ઉપહાર લાવ્યા. તમારા બળે, ભીમ, આપના યુવાન ભાઈ, જેને દસ હજાર હાથીનું બળ હતું, પૃથ્વીના રાજાઓને મહાયજ્ઞ માટે જીત્યા; અને એ રાજાઓ ઉપહાર લઈને આવ્યા. આપના મહાયજ્ઞમાં, આપની પત્ની, રાજસૂયાભિષેક માટે સજ્જ, જૂગારીઓ દ્વારા સભામાં અપમાનિત થઈ; રક્ષકો પરાજિત થતાં, તેમના વાળ ખૂલી ગયા, અને તેમના આંસુ આપના ચરણોમાં પડ્યા—એ સ્ત્રીઓએ ખૂબ દુઃખ સહન કર્યું. તે જ ભગવાને અમને વનવાસમાં, દુર્વાસાદ્વારા કરાયેલા કઠિન ઉપદ્રવોમાં, શત્રુઓના આક્રમણમાં, અને જ્યારે અમે ફક્ત શાકભાજી પર જીવતા, બધાં ઉપાય ખતમ થયા ત્યારે, સુરક્ષિત રાખ્યા; જેમની કૃપાથી ત્રણેય લોક તૃપ્ત થયા—even જ્યારે અમે પાણીમાં ઘેરાઈ ગયા ત્યારે પણ. તમારા બળે, મહારાજ, મહાદેવ, ત્રિશૂલધારી અને પાર્વતી સાથે, યુદ્ધમાં આશ્ચર્યચકિત થયા અને પોતાનું શસ્ત્ર પણ મને આપી દીધું; અને આ શરીરે જ હું ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન માન પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારા બે બળવાન હાથ, ગાંડીવથી ચિહ્નિત, શત્રુઓના વિનાશ માટે, દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર દ્વારા પ્રશંસિત થયા; પણ હવે, ભગવાનના વિયોગથી, હું એ શક્તિથી વિનમ્ર થઈ ગયો છું, સામાન્ય માણસ જેવો. જેમના અનુગ્રહથી, હે સગા, મેં એકમાત્ર રથમાં અપરિમિત કુરુ સેનાનું સમુદ્ર પાર કર્યું, મહાન વીરતા બતાવી; દુશ્મન પાસેથી ઘણું ધન, રત્નો મેળવ્યા અને તેમની શોભાયમાન મુક્તાઓ પણ લઈ આવી. તેઓ, સર્વોત્કૃષ્ટ રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં મારા આગળ ચાલતા, નિર્મળ રાત્રિમાં ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય વગેરે સામે, એક દૃષ્ટિથી જ મારા શત્રુઓના બળ અને મનને વિમુખ કરી દેતા. જેમના આશીર્વાદથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહાન વીરોના અપરાજિત અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ દૈત્યોના શસ્ત્રો નૃહરિ (નરસિંહ)ને સ્પર્શી શક્યા નહીં. પ્રભાસના યુદ્ધમાં, દુષ્ટો દ્વારા ઘેરાયેલા, ભગવાન, જેમના ચરણ કમળ મુક્તિ માટે પૂજાય છે, તેમણે મને બચાવ્યો; મારા ઘોડા થાકી ગયા હતા અને હું જમીન પર ઊભો હતો, તો પણ દુશ્મન રથીઓ, તેમના મોહમાં, મને સ્પર્શી ન શક્યા. ભગવાનના રમુજી, મીઠા, સ્મિતથી શોભિત વચનો—'પार्थ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુઓના આનંદ!'—મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને યાદ કરતાં મારા પથ્થર જેવા હૃદયને પણ ઓગાળી દે છે. એક જ શય્યા, આસન, ચાલવું, વાતચીત, ભોજન—આ બધું વહેંચતાં, ક્યારેક હું તેમને મારા સમાન મિત્ર માનતો, ક્યારેક પિતા-પુત્રની જેમ; પણ તેમના વિશેષ પ્રેમથી તેમણે મારા અજ્ઞાનજન્ય અપમાન સહન કર્યા. હવે, હે રાજન, એ પરમ પુરુષ, પ્રિય મિત્ર અને સહચર વિના, મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે; જીવનપથ પર, તેમનાં મહાન કાર્યોની રક્ષા હોવા છતાં, હું એવી સ્ત્રી જે ચોરો દ્વારા હરાઈ ગઈ હોય, એમ નિરાધાર છું. એ ધનુષ્ય, તીરો, રથ, ઘોડા અને હું રથચાલક—જેનાથી રાજાઓ પણ વંદન કરતા—બધું એક ક્ષણે નિષ્પ્રભ અને નિષ્ફળ થઈ ગયું, જાણે માયાના જાદુથી ભસ્મમાં આહુતિ નાખી હોય. હે રાજન, આપના ઇચ્છાથી, યદુવંશીઓ, જે પોતાની જ નગરીના સત્યમિત્ર નહોતા, બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી મોહિત થઈ, એકબીજાને મુક્કા મારવા લાગ્યા. વરુણી મદિરા પીને, મદમાં ચૂર થઈ, એકબીજાને ઓળખી ન શક્યા અને લડતાં લડતાં માત્ર ચાર-પાંચ જણ બચ્યા. હે રાજન, ભગવાનના અદ્ભુત લીલાઓનો સ્વભાવ એવો જ છે—જીવ એકબીજાનો વિનાશ પણ કરે છે અને પોષણ પણ—તેની જ વ્યવસ્થા પ્રમાણે. જેમ પાણીમાં મોટા જલચર નાના જલચર ખાઈ જાય છે, તેમ મનુષ્યમાં પણ બળવાન નબળા પર વિજય મેળવે છે. આવી રીતે, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર ઓછો કરવા માટે, શક્તિશાળી યદુઓને એકબીજાનો વિનાશ કરાવ્યો, જેમ બળવાન નબળા પર વિજય મેળવે છે. ગોવિંદના વચન, સમય, સ્થળ અને સંજોગને અનુરૂપ, હૃદયની પીડા શમાવનારા, સ્મરણ કરતાં મનને મોહી લે છે. સૂતજી કહે છે: આ રીતે, અર્જુન ભગવાન કૃષ્ણના ચરણ કમળમાં પરમ પ્રેમથી ધ્યાનમગ્ન થયા, તેમનું મન શાંત અને શુદ્ધ બની ગયું. અર્જુન, જેમનું મન ભક્તિ અને વાસુદેવના ચરણોમાં સતત ધ્યાનથી સર્વ મલિનતાથી મુક્ત થયું, પરમ ચૈતન્યમાં સ્થિર થયા. એ મહાબળવાન અર્જુને, યુદ્ધભૂમિ પર ભગવાને ગાયેલી જ્ઞાનગંગાને સ્મરી, સમય, દૈવ અને મોહના અંધકારને પાર કરી લીધું. બ્રહ્મસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, સર્વ શોકથી મુક્ત, દ્વૈતના સંશય કાપી નાખી, પ્રકૃતિથી પર, શરીરભાવથી રહિત, જન્મમરણથી અતીત થયા. યુધિષ્ઠિરે, મન સ્થિર કરીને, ભગવાનના અવતાર પૂર્ણ થવાની અને યદુવંશના અંતની વાત સાંભળી, ઉચ્ચ માર્ગે જવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. પૃથા (કુંતી)એ પણ, અર્જુન પાસેથી યદુઓના વિનાશ અને ભગવાનના અવતારના અંતની વાત સાંભળી, પરમ ભગવાનમાં અનન્ય ભક્તિથી મન સ્થિર કર્યું અને જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ ગયા. જે ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો, એ અજન્મા સ્વામી એ શરીરને પણ એમ જ ત્યજી દીધું, જેમ એક કાંટાથી બીજો કાંટો કાઢીને બંને ફેંકી દે. જેમ નટ (રંગભૂમિ પર) માછલી વગેરેના રૂપ ધારણ કરીને પછી ત્યજી દે છે, તેમ પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરનાર ભગવાને પણ એ અવતારી શરીર ત્યજી દીધું. આવી રીતે, ભગવાનની અદ્ભુત લીલાઓ, તેમના ભક્તોના અંતઃકરણમાં, સર્વ દુઃખ, મોહ અને બંધનને દૂર કરી દે છે; અને તેમના સ્મરણથી ભક્તોને પરમ શાંતિ, પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.