શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પૃથ્વી અને ધર્મ વચ્ચે વાતચીત ચાલી રહી હતી, જેમાં પૃથ્વી પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરતી હતી: “હું મારા માટે, તમારા માટે—શ્રેષ્ઠ રાજા—દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સારા લોકો અને સમાજના તમામ વર્ગો તથા આશ્રમો માટે શોક કરતી છું.” પૃથ્વી કહે છે, “બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ માત્ર ભગવાનના કઠોર તપસ્યા કરીને, તેમની એક ઝલક માટે તરસ્યા; તેમ છતાં શ્રી દેવી, પોતાનું કમળવાળું નિવાસ છોડીને, પ્રેમપૂર્વક ભગવાનના પગના ધૂળને પૂજતી રહી છે, જે શુભ ચિહ્નોથી શોભિત છે.” પૃથ્વી વધુ કહે છે, “મારે ભગવાનના પગના ચિહ્નોથી—કમળ, વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને અન્ય ચિહ્નો—શોભા પ્રાપ્ત થઇ હતી, છતાં એ શોભા મળ્યા પછી પણ ભગવાને મને અંતે ત્યજી દીધી, અને જગતના લોકો પણ મને તિરસ્કારથી ત્યજી દીધા.” “જે ભગવાને પોતાના બળથી પૃથ્વી પરના અસહ્ય ભાર—અસુર રાજાઓની સેના—દૂર કરી, અને તમને, ધર્મ, તમારી ક્ષીણ અને અસ્થિર સ્થિતિમાં, પૃથ્વી પર સ્થાપિત કરી, યદુ વંશને આનંદ આપ્યો, તેમનો વિયોગ કોણ સહન કરી શકે?” પૃથ્વી કહે છે, “જેમણે પ્રેમભરી નજર, તેજસ્વી સ્મિત અને મધુર વાણીથી મધમાખીઓનું મન પણ ચોરાવી લે છે, તેમના પગના ધૂળથી મને thrill થાય છે; તેમનો વિયોગ સહન કરવો અશક્ય છે.” જ્યારે પૃથ્વી અને ધર્મ આવું વાતચીત કરતા હતા, તે સમયે રાજા પરિક્ષિત, રાજઋષિ, પૂર્વી સરસ્વતી નદી પાસે આવ્યા. ત્યાં, પૃથ્વી ભગવાનને પ્રણામ કરે છે: “હે પરમાત્મા, મહાન આત્મા, સર્વ જીવોના આશ્રય, સર્વના મૂળ, પરમ, સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર.” “હે જ્ઞાન અને વિદ્યા ખજાના, અવિનાશી, અનંત શક્તિ ધરાવનાર, ગુણોથી પર, અપરિવર્તિત, અપ્રપંચ, તમને નમસ્કાર.” “હે સમય, સમયના મૂળ, સમયના ભાગોને જોનાર, સમગ્ર બ્રહ્માંડ, સર્વના અધ્યક્ષ, સર્જક અને કારણ, તમને નમસ્કાર.” “હે તત્વ, ઇન્દ્રિય, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના સ્વરૂપ, આંતરિક રીતે અનુભવાય છે, પણ ત્રણ ગુણોમાંથી છુપાયેલો છે, તમને નમસ્કાર.” “હે અનંત, સૂક્ષ્મ, અવિચલ, સર્વજ્ઞ, સર્વ શાસ્ત્રોનું આધાર, બોલેલા-અબોલેલા બંનેમાં શક્તિરૂપ, તમને નમસ્કાર.” “હે જ્ઞાનના મૂળ, ઋષિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, કર્મ અને સંન્યાસના માર્ગ, વેદ સ્વરૂપ, વારંવાર તમને નમસ્કાર.” “કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવના પુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સાત્વતોના સ્વામી, તમને નમસ્કાર.” “ગુણોના દીપ, ગુણોથી આવરિત, ગુણોના કાર્યથી અનુભવાય છે, ગુણોના દ્રષ્ટા, અંતરાત્મા, તમને નમસ્કાર.” “અપ્રકટમાં રમતા, પ્રકટને પૂર્ણતા આપતા, હૃષીકેશ, ઋષિ, મૌન તપસ્વી, તમને નમસ્કાર.” “ઉચ્ચ અને નીચના માર્ગ જાણનાર, સર્વના અધ્યક્ષ, પ્રકટ-અપ્રકટ બંને, સર્વના દ્રષ્ટા અને કારણ, તમને નમસ્કાર.” “હે ભગવાન, ગુણોથી અસ્પૃશ્ય, જન્મ, સ્થિત અને લયમાં અધ્યક્ષ, સમયની શક્તિથી જગતના સ્વભાવ જગાડો છો, તમારી અવિનાશી નજરથી અદભુત લીલા કરો છો.” “ત્રણ લોકના તમારા શરીરો—શાંત, ચંચળ, મોહમાં જન્મેલા—તમને પ્રિય છે; શાંત સ્વરૂપો વિશેષ પ્રિય છે, કારણ કે ધર્મની રક્ષા માટે તમે સારા લોકોની રક્ષા કરો છો.” પૃથ્વી વિનંતી કરે છે, “રાજા, પોતાના પ્રજાની એક ભૂલ સહન કરવી જોઈએ; જેને અજાણમાં દુઃખ આપ્યું છે, તેને શાંતિથી માફ કરો.” “હે ભગવાન, દયાની કૃપા કરો, કારણ કે સાપ જીવ છોડતો જાય છે; પતિ, જે અમારો જીવન છે—દયાને પાત્ર—weસ્ત્રીઓ માટે પાછો આપો.” “અમને આજ્ઞા આપો, જેથી અમે તમારી આજ્ઞા શ્રદ્ધાથી પાલન કરી શકીએ; શ્રદ્ધાથી કરેલી સેવા બધા ભયથી મુક્ત કરે છે.” શુકદેવ કહે છે, “સાપની પત્નીઓના સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, ભગવાને અચેત પડેલા, ફૂટેલી માથાવાળા સાપને પોતાના પગની પીડામાંથી મુક્ત કર્યો.” “સાપે ફરી શ્વાસ અને સંજ્ઞાન પામ્યું, ધીરે ધીરે હરિને જોયો; દુઃખી, કમજોર, શ્વાસ માટે ઝઝૂમતા, કૃષ્ણને હાથે જોડીને બોલ્યા.” કાલિયાએ કહ્યું, “અમે જન્મથી દુષ્ટ, અંધકાર અને ક્રોધમાં ઘેરાયેલા; હે ભગવાન, આ સ્વભાવ ત્યજી શકાતો નથી, કારણ કે તે સર્વ જીવોમાં રહેલો મોભ છે.” “હે સર્જક, તમે ગુણોની વિભાજના કરીને જગત રચ્યું, તેના વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, રૂપ, બીજ, વૃત્તિઓ તમારી પાસેથી થાય છે.” “તેમા અમે સાપો, પ્રચંડ ક્રોધથી જન્મેલા; તમારી માયા, જે ત્યજી શકાતી નથી, અમને પણ ભમાવે છે, તો કેમ છોડી શકીએ?” “હે સર્વના કારણ, સર્વજ્ઞ, જગતના સ્વામી, તમે દયા કરો કે દંડ, અમને જે યોગ્ય લાગે તે કરો.” શુકદેવ કહે છે, “આ સાંભળીને, ભગવાને માનવ રૂપે કહ્યું: ‘સાપ, હવે અહીં ન રહો; તરત જ સમુદ્રમાં જાઓ. આ નદી ગાય, માનવ, અને તમારા કુટુંબ માટે છોડી દો.’” “‘જે મનુષ્ય મારા આ ઉપદેશને યાદ કરે અને પ્રભાત-સાંજ બંને સમયે પઠન કરે, તેને તમારાથી ભય નહીં રહે.’” “‘જે અહીં સ્નાન કરે, જ્યાં મેં રમત કરી, દેવાદિગણને પાણી અર્પે, ઉપવાસ અને પૂજા કરે, મને યાદ કરે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થશે.’” “‘રામણક દ્વિપ છોડીને અહીં આવી, મારા પગના ચિહ્ન લીધા હોવાથી સુપર્ણે ભયથી તમને ન ગળી લીધા.’” શુકદેવ કહે છે, “કૃષ્ણના અદભુત કામો સાંભળીને, સાપની પત્નીઓએ આનંદપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી ભગવાનની પૂજા કરી.” “તેમણે દિવ્ય વસ્ત્રો, હાર, રત્ન-માણક, સુગંધિત લિપિ, અને કમળનો વિશાળ હાર અર્પણ કર્યો.” “વિશ્વના સ્વામી કૃષ્ણની પૂજા કરીને, ગરુડધ્વજ ધારીને, તેઓ પરિક્રમા અને નમસ્કાર કર્યા.” “પત્નીઓ, મિત્રો અને પુત્રો સાથે, સાપ સમુદ્રના દ્વીપ પર ચાલ્યા ગયા; ત્યારે યમુના નદી ભગવાનના માનવ રૂપે રમવાથી વિષમુક્ત થઈ.” “તે પછી, તેણે ધૂપ, સુગંધ અને અન્ય વસ્તુઓથી, બાર અક્ષરી મંત્રથી પૂજા કરી.” સૂતજી કહે છે, “ત્યાં રાજાએ એક ગાય અને એક વાછરડા, અશક્તની જેમ માર ખાતા જોયા, અને એક નીચ જાતિના, ગદા ધારણ કરેલા, રાજાશ્રયના લાંછનરૂપ માણસને જોયા.” “રાજાએ જોયો કે વાછરડો, કમળના ડાંઠ જેવો સફેદ, ડરથી કાંપતો, એક પગ પર ઊભો, અને શૂદ્રના મારથી દુર્બળ હતો.” “ગાય, જે એક સમયે ગરમ દૂધ આપતી, હવે દુઃખી, શૂદ્રના પગથી ઘાયલ, પોતાના વાછરડા થી વિભાજિત, આંખોમાં આંસુ, દુર્બળ અને ઘાસ માટે તરસતી હતી.” “રાજા, સોનાના આભૂષણોથી શોભિત રથ પર બેસી, ગર્જન જેવો અવાજ અને ધનુષ ઊંચું રાખીને, તેમને પ્રશ્ન કર્યા.” આ રીતે, પૃથ્વી, ધર્મ, પરિક્ષિત, ભગવાન કૃષ્ણ, અને કાલિયા તથા તેની પત્નીઓની વાતચીત, પૂજા અને અંતે રાજા પરિક્ષિતના દૃશ્ય સાથે આ કથા વહેતી જાય છે.