શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પછી ભગવાન હરિ, પોતાના પ્રેમાળ ગોપો દ્વારા ઘેરાયેલા, બલરામ સાથે પોતાના ગોકુલમાં પાછા ફર્યા. ગોપીઓ આનંદથી તેમની અદભુત લીલાઓ ગાતી પાછળ ચાલી રહી હતી, તેમના હૃદયો કૃષ્ણપ્રેમથી ભીના થઈ ગયા હતા. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના પચ્ચીસમા અધ્યાયનો અહીં અંત આવે છે, જે પરમ વૈરાગ્યશીલ મહાત્માઓ માટે શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ છે. ભગવાન કહે છે: જેઓ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી સંયમિત અને ચેતન છે, એવા વિદ્વાનો મારો ભજન કરે—એમણે પ્રકૃતિના ગુણોથી બંધાયેલા મોહને ત્યજી દીધો છે. જે ઋષિ સત્વગુણનો અભ્યાસ કરીને રજ અને તમને જીતે છે, અને પછી વૈરાગ્ય અને શાંત ચિત્તથી સત્વગુણ પણ પાર કરી જાય છે, તેવા ગુણાતીત પુરુષો મારો પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે અને વ્યક્તિગત અસ્તિત્વને છોડી દે છે. જ્યારે આત્મા અન્ય આત્માઓ અને ગુણોથી ઉત્પન્ન કામનાઓથી મુક્ત થઈ જાય છે, ત્યારે તે મામાં પૂર્ણ થઈ જાય છે—પ્રભુરૂપે—અને પછી એ બહાર કે અંદર ક્યાંય પણ ગતિ કરતો નથી. જે લોકો મારી માયાના સ્વામી રૂપે મારી અષ્ટૈશ્વર્યમય શક્તિને ઓળખે છે, તેઓ લક્ષ્મીજીના પણ ઇચ્છુક નથી રહેતાં; તેઓ અહીં જ મારો પરમ અવસ્થાનો અનુભવ કરે છે. જે ભક્તો મારે પરાયણ, શાંત સ્વભાવના છે, તેઓ કદી નાશ પામતા નથી; સમય રૂપી શસ્ત્ર તેમને સ્પર્શતું નથી. જેમને હું આત્મા, પુત્ર, મિત્ર, ગુરુ, સુહૃદ અને આરાધ્ય દેવ તરીકે પ્રિય છું, એવા ભક્તો માટે હું સર્વસ્વ છું. આ જગત, પરલોક, અને જે જીવ બંને વચ્ચે સંચરતો છે, તથા પોતાનું કહેવાતું બધું—ધન, પશુ, ઘરો—આ બધું ત્યજીને જે એકમાત્ર મને સર્વવ્યાપી રૂપે ભજે છે, તેવા ભક્તોને હું મૃત્યુના પાર પહોંચાડું છું. મારો સિવાય બીજે ક્યાંય, હું સર્વજીવોનો પરમેશ્વર અને પ્રકૃતિનો સ્વામી છું, ત્યાં આત્માનો ઉગ્ર ભય દૂર થતો નથી. મારા ભયથી પવન ફૂંકાય છે, સૂર્ય તેજ આપે છે, ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, અગ્નિ દહન કરે છે અને મૃત્યુ યમરાજ સંચરે છે. યોગીજનો જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી, ભક્તિયોગ દ્વારા મારા નિર્ભય ચરણોમાં પ્રવેશ કરે છે—આ તેમનું કલ્યાણ છે. આ જગતમાં લોકો માટે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ એ જ છે: મારે પ્રત્યે ગાઢ ભક્તિથી મનને નિશ્ચળ રાખવું. હવે, રાજન, આ શરીરમાં સાત દ્વાર ઉપર, બે આગળ અને બે નીચે છે—દરેક ઇન્દ્રિય વિષયોની ગતિ માટે છે; અને તેમાં એક સ્વામી વસે છે. પૂર્વ દિશામાં પાંચ દ્વાર, દક્ષિણમાં એક, ઉત્તરમાં એક, પશ્ચિમમાં બે છે—હવે હું તેમના નામો વર્ણવું છું. પૂર્વના બે દ્વાર એકસાથે બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કી પતંગિયાં, અને તેમના દ્વારા દ્યુમત્સખા પરિભ્રમણ કરે છે, ભૂમિને પ્રકાશિત કરે છે. પૂર્વમાં જ નલિની અને નાલિની નામના બે દ્વાર સાથે છે, જેમાં અવધૂતસખા સુગંધિત પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે છે. મુખ્યા નામે એક દ્વાર આગળ છે, જ્યાં અનેક દુકાનો અને ભોજનપાત્રો છે; તેના દ્વારા શહેરનો રાજા રસિક વેપારીઓ સાથે પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે છે. દક્ષિણના પિતૃહુ દ્વારથી પુરંજન દક્ષિણ પંચાલ પ્રદેશમાં જ્ઞાનવાહકગણ સાથે જાય છે. ઉત્તરના દેવહુ દ્વારથી પુરંજન ઉત્તર પંચાલ પ્રદેશમાં જ્ઞાનવાહકગણ સાથે પ્રવેશે છે. પશ્ચિમના આસુરી દ્વારથી પુરંજન ગ્રામક પ્રદેશમાં અહંકાર સાથે જાય છે; નિૃતિ દ્વારથી વૈશસ પ્રદેશમાં લોભ સાથે પ્રવેશે છે. અંધ અને અવમીષા નામના બે દ્વાર મૌન અને કુશળ છે; તેમનો સ્વામી દ્રષ્ટિવાન છે, જે તેના દ્વારા પ્રવેશે છે અને કર્મ કરે છે. જ્યારે એ વિસૂચી સાથે આંતરિક કક્ષમાં જાય છે, ત્યારે પત્ની અને સંતાનથી ઉત્પન્ન મોહ, આનંદ કે સુખ અનુભવતો રહે છે. આ રીતે, કર્મોમાં લીન, કામના વડે ચલિત, મોહગ્રસ્ત અને અજ્ઞાની પુરુષ પત્નીના ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે. ક્યારેક, પત્ની પીવે ત્યારે એ પણ મદ્યપાન કરે છે; પત્ની ખાય ત્યારે એ પણ ખાય છે; પત્ની આનંદ કરે ત્યારે એ પણ આનંદ કરે છે. ક્યારેક, પત્ની ગાય છે ત્યારે એ પણ ગાય છે; એ રડે ત્યારે એ રડે છે; એ હસે ત્યારે એ પણ હસે છે; એ બોલે ત્યારે એ પણ જવાબ આપે છે. ક્યારેક, પત્ની દોડે ત્યારે એ દોડે છે; એ ઊભી રહે ત્યારે એ ઊભો રહે છે; એ સૂઈ જાય ત્યારે એ પણ બાજુમાં સૂઈ જાય છે; ક્યારેક એ બેસે ત્યારે એ પણ બેસે છે. ક્યારેક, એ સાંભળે ત્યારે એ પણ સાંભળે છે; એ જુએ ત્યારે એ પણ જુએ છે; એ સુઘે ત્યારે એ પણ સુઘે છે; એ સ્પર્શ કરે ત્યારે એ પણ સ્પર્શ કરે છે. પત્ની દુઃખી થાય ત્યારે એ પણ દુઃખી થાય છે, અને એ આનંદિત થાય ત્યારે એ પણ આનંદ અનુભવે છે. આ રીતે, પત્ની અને તેના ગુણોથી મોહિત થઈ, અનિચ્છા છતાં અજ્ઞાની પુરુષ તેના જેવા વર્તે છે—જેમ રમકડું, એવી રીતે, પોતાની દુર્બળતાથી. શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે ગોપોએ કૃષ્ણના આવા અદ્ભુત કાર્યો જોયા, ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ, તેમની સાચી શક્તિ જાણ્યા વિના, નંદબાબા પાસે આવ્યા અને ગર્ગમુનિના વચનો યાદ કરીને વાત કરી. તેઓ બોલ્યા: આ બાળકના કાર્યો ખરેખર અદ્ભુત છે! ગામડાના ઘરમાં જન્મેલા બાળક માટે આવું શક્ય કેમ? માત્ર સાત દિવસના બાળકે એક હાથથી વિશાળ ગિરિરાજને કેવી રીતે ઉંચક્યો—જેમ હાથીના રાજાએ કમળ ઉંચકે છે તેમ? નાનપણમાં, અડધા ખુલેલા આંખોથી, એણે પૂતનાના સ્તનપાન સાથે તેની પ્રાણ પણ પી લીધી, જેમ સમય સર્વના પ્રાણ લેશે તેમ. એકવાર, જ્યારે એ રડતો હતો, એણે પગથી રથના ચાકને માર્યું અને આખું રથ પલટી ગયું. એક વર્ષના બાળક તરીકે, જ્યારે ત્રણાવર્ત નામનો દૈત્ય એને ગળે પકડી આકાશમાં લઈ ગયો, ત્યારે પણ એ બાળક એ મહા સંકટને પાર કરી ગયો. એકવાર, જ્યારે એણે માખણ ચોરીને ખાધું, ત્યારે માતાએ એને ઉખલ સાથે બાંધી દીધો હતો; છતાં એ બે અર્જુન વૃક્ષો વચ્ચે થી પસાર થયો અને એમને પડી જવા દીધા. વનમાં, વાછરડાં ચરાવતો અને અન્ય ગોપબાળકો સાથે રમતો, એણે બકાસુર દૈત્યના મોંને હાથે ફાડી નાખ્યું—જ્યારે બકાસુર એને મારવા આવ્યો હતો. એકવાર, દૈત્ય વાછરડાના રૂપે વાછરડાંમાં ઘૂસીને એને મારવા આવ્યો હતો, ત્યારે એણે એને માર્યો અને રમતાં રમતાં કપિથ ફળો પણ પાડી નાખ્યા. આ રીતે, કૃષ્ણના અદ્ભુત કાર્યો ગોપો અને સૌ ગોકુલવાસીઓના હૃદયમાં આશ્ચર્ય અને ભક્તિ જાગૃત કરતા રહ્યા.