શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મારી તીવ્ર વિવેકશક્તિ એ જ રીતે અવિદ્યા રૂપ અંધકારને માણસના બુદ્ધિમાંથી દૂર કરે છે, જેમ ઉગતો સૂર્ય મનુષ્યની આંખો માટે અંધકારને નાશ કરે છે, પણ અંધકાર સર્જતો નથી. આ આત્મા સ્વયં પ્રકાશમાન છે, જન્મથી રહિત અને અપરિમિત છે; એ જ મહાન અનુભવ છે, સર્વનો અનુભવ છે, એ જ એકમાત્ર છે—જ્યારે વાણી સ્થિર થાય છે, એ જ વાણી અને પ્રાણને ચલાવે છે. આત્માની ભ્રાંતિ એટલી જ છે: શુદ્ધમાં ભેદની કલ્પના. આત્માથી વિના, પોતાના આત્મા માટે બીજું કોઈ આધાર નથી. નામ અને રૂપથી, પાંચ પ્રકારથી, જે જાણી શકાય છે અને જે અવિરુદ્ધ છે—even if it seems meaningless—that praise is duality; આવું દ્વૈત જેઓ પોતે જ બુદ્ધિમાન ગણાવે છે, એમના માટે છે. યોગી માટે, જો યોગ પૂર્ણપણે પકવ ન થયો હોય, તો શરીરમાં ઉદભવતા વિઘ્નો તેને અટકાવી શકે છે; માટે, નિયમો નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. યોગના અભ્યાસથી, કેટલાક યોગાસન અને શ્વાસની નિયંત્રણથી દુઃખો દૂર કરે છે; અન્ય લોકો તપ, મંત્ર અને ઔષધિથી વિઘ્નો દૂર કરે છે. કેટલાક તો મારી સ્મૃતિમાં ધ્યાન, નામજપ વગેરે અથવા યોગના આચાર્યોના માર્ગ દ્વારા અશુભ અસર દૂર કરે છે. કેટલાંક વિદ્વાન યુવાન અવસ્થામાં શરીરને સ્થિર અને સ્વરૂપમાં સુવ્યવસ્થિત કરે છે, અને પછી વિવિધ માર્ગ દ્વારા સિદ્ધિ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ આવું કુશળતા માન્ય નથી, કેમ કે એ પ્રયત્ન નિરર્થક છે; શરીર તો વૃક્ષના ફળની જેમ નાશવંત છે. જો યોગના સતત અભ્યાસથી શરીર લાંબુ જીવન પામે, તો બુદ્ધિશાળી એમાં વિશ્વાસ રાખી ન શકે; યોગ છોડી, મને સમર્પિત થઈ જવું જોઈએ. જે યોગી યોગના આ અભ્યાસમાં મારી શરણાગતિ લે છે, એ વિઘ્નોથી અપ્રભાવિત, કામનાથી મુક્ત અને પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. પ્રિય સ્ત્રી, જાણ્યા વિના કે પતિ દૂર ગયા છે, પોતે સ્થિર બેઠી રહે છે અને પૂર્વવત વર્તે છે. જ્યારે પતિના પગમાં પૂજા કરતા ગરમાઈ અનુભવતી નથી, ત્યારે એ સ્ત્રી ચિંતિત હૃદયથી, પોતાના સમૂહથી વિભાજિત હરણીની જેમ, બેઠી રહે છે. પોતે અસહાય, મિત્રવિહીન, રડતી, વૃક્ષો વચ્ચે પોતાના સ્તન દબાવી, સ્પષ્ટ અવાજે રડવા લાગી: “ઉઠો, ઉઠો, રાજા! તમે આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલા દેશમાં, જે ચોરો અને ક્ષત્રિય અપવિત્રોથી ડરે છે, રક્ષણ કરો!” આ રીતે શોક કરતી, એ યુવાન સ્ત્રી પોતાના પતિના પગે પડી, અવરોધરહિત રીતે આંસુ વહાવી. એ લાકડાનું ચિતા તૈયાર કરી, પતિના શરીરને એ પર મૂકી, અને પતિ સાથે મૃત્યુ પામવાના નિશ્ચય સાથે, મનને સ્થિર કરી, શોક કરતી રહી. ત્યાં, એક પૂર્વ મિત્ર—આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ—એ ખૂબ પ્રેમથી, શાંત શબ્દોમાં, રડતી સ્ત્રીને સમજાવવાનું શરૂ કર્યું: “તમે કોણ છો? કોણના છો? આ કોણ છે, જેના માટે તમે શોક કરો છો? શું તમે મને મિત્ર તરીકે ઓળખો છો, સાથે ફર્યા હતા? શું તમે યાદ કરો છો, હે મિત્ર, Previously you were my unknown companion; leaving me, earthly આનંદમાં તલિન થઈ, બીજું સ્થાન શોધ્યું. હે મહાન, તમે અને હું હંસ તરીકે, મનના સરોવરમાં, હજારો વર્ષો સુધી, એકબીજાથી વિભાજિત થયા નહોતા. પણ, હે મિત્ર, તમે મને ત્યજી, ધરતી પર દુન્યવી મન સાથે આવ્યા; ત્યાં, એક સ્ત્રીએ બનાવેલા સ્થાનને જોયું. પાંચ બગીચા, નવ દ્વાર, એક રક્ષક, ત્રણ કક્ષાઓ, છ કુટુંબો, પાંચ બજારો, અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ—સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન. પાંચ ઇન્દ્રિય વિષય એ આનંદ છે; નવ દ્વાર જીવનના માર્ગ છે; પાચન અગ્નિ અને અન્ન એ કક્ષાઓ છે; કુટુંબ એ ઇન્દ્રિયોના સમૂહ છે. બજાર એ ક્રિયા શક્તિ છે; તત્વપ્રકૃતિ અવિનાશી છે; શક્તિનો સ્વામી એ વ્યક્તિ છે, જે અહીં પ્રવેશ કરે છે, પણ જાણતો નથી. ત્યાં, તમે, રામના સ્પર્શથી, આનંદમાં, સ્મૃતિ અને શ્રવણ ગુમાવ્યા; એ સંસર્ગથી, હે સ્વામી, તમે આવું પતિત અવસ્થામાં આવ્યા. તમે વિદ્યર્ભની પુત્રી નથી, આ વીર તમારા મિત્ર નથી; તમે પુરંજનીના પતિ નથી, જેનાથી નવમ દ્વારમાં બંધાયા હતા. આ બધું મારો રચેલો મોહિત છે, જેના કારણે તમે પુરુષ અને સતી સ્ત્રીને સાચા માન્યો; એ સાચું નથી, જેમ બે હંસો બંનેને જુદાં જુદાં જુએ છે. હું તમે છું, અને તમે મારા સિવાય બીજાં નથી; તમે જ હું છું—આ સમજો, હે મિત્ર; વિદ્વાન આપણા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી જુએ, નાનામાં નાનાં પણ નહીં. જેમ માણસ પોતાને એક જ જુએ છે, પણ દર્પણમાં અને પોતાની નજરમાં બે જુએ છે, એમ આપણાં આંતરિક સ્વરૂપ છે. આમ, મનનો હંસ, બીજા હંસથી જાગૃત થઈ, પોતાના સ્વરૂપમાં પાછો આવ્યો; એ સુધારાથી, એ ગુમાવેલી સ્મૃતિ પાછી મેળવી. હે બર્હિષ્મત, આ બધું ઉપમારૂપે, આત્મીય રીતે દર્શાવ્યું છે; કારણ કે ભગવાન, સૃષ્ટિના સર્જક, પરોક્ષમાં આનંદ પામે છે. આવી રીતે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, શરદની રાતો, જ્યાં ચમેલી ફૂલો ખીલી રહી હતી, જોઈ, યોગમાયાના આશ્રયથી આનંદ લેવા ઈચ્છ્યા. પછી ચંદ્ર, તારાઓનો રાજા, પોતાના શીતલ કિરણોથી, પૂર્વ આકાશને લાલ રંગથી રંગી, ઉગ્યો; એ ચંદ્ર, સજ્જનના હૃદયને શુદ્ધ કરે છે, જેમ પ્રિયજન લાંબા વિયોગ પછી આવે છે. શ્રીકૃષ્ણે ચાંદનીનો અખંડિત વર્તુળ, કમળના મુખ જેવી તેજસ્વી, કાચી કેસરથી રંગાયેલી, અને જંગલમાં ગાયોની સોનલાં બચ્ચાંથી શોભિત, જોઈ, સુંદર નેત્રવાળી સ્ત્રીઓ માટે મોહક મધુર સંગીત ગાયું. આ ગીત સાંભળીને, જે પ્રેમની તીવ્રતા વધારતું હતું, વ્રજની સ્ત્રીઓ, જેમના મન કૃષ્ણથી મોહિત થયા હતા, એકબીજાની જાણ વગર, ત્યાં એકત્ર થઈ, જ્યાં તેમના પ્રિયજન, ઝૂલતાં કાંડા પહેરી, ઊભા હતા. કેટલાંક સ્ત્રીઓ દૂધ દોહિતા કરતી હતી, પણ કાર્ય અધૂરૂં છોડી, ઉત્સુક થઈ, દોડતી ગઈ; બીજાં, દૂધ ઉકાળતી, બાળકોને ખવડાવ્યા વિના, જલદીથી ચાલતાં ગઈ. કેટલાંક, ભોજન પીરસતી, કામ અધૂરૂં છોડી દીધી; કેટલાંક, બાળકોને ખવડાવતા, તેમને છોડી ગઈ; બીજાં, પતિની સેવા કરતી, પોતાનું ભોજન અધૂરૂં છોડી, ચાલતાં ગઈ. કેટલાંક, કાજલ લગાવતા, શરીર સાફ કરતા, બીજાં આંખો રંગતી, કપડાં અને દાગીનાં વિક્ષિપ્ત, કૃષ્ણ પાસે દોડતી ગઈ. પતિ, પિતા, ભાઈ, અને સંબંધીઓથી રોકવામાં આવી, તેમ છતાં, તેમનાં હૃદયો ગોવિંદ દ્વારા ચોરી લેવાયા હોવાથી, તેઓ અટકાઈ શકી નહીં—કૃષ્ણના મોહમાં મગ્ન.