શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વૃંદાવનનું વન અને તેની લતાવૃક્ષો ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર હતી; તેમનાં ડાળીઓ મધથી ઝૂકી રહી હતી, અને તેમનાં દેહમાં પ્રેમથી રોમાંચ ઉભો થતો હતો—એવું લાગતું કે તેઓ પોતાના અંદર ભગવાન વિષ્ણુને પ્રગટ કરે છે. આ વનમય સુંદરતામાં શ્રીકૃષ્ણ તેમના મસ્તક પર તિલક ધારણ કરીને, વનફૂલોથી બનેલી માળા પહેરીને, દિવ્ય સુગંધ અને મધથી ભીંજાયેલ તુલસીથી શોભિત થઈને જ્યારે વાંસળી વગાડે છે, ત્યારે મધમાખીઓ મોહિત થઈને પોતાનું મનગમતું ગીત ગાય છે અને તેમનું વંદન કરે છે. યમુના તટે આવેલા સરોવરમાં, બગલા, હંસ અને અન્ય પક્ષીઓ કૃષ્ણના સુંદર સંગીતથી મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; તેઓ મનને સંયમિત કરીને, આંખો બંધ કરીને, મૌન રહીને હરિને પૂજે છે. પર્વતોની ઢાળીઓ પર, કૃષ્ણ પોતાના મિત્રોને સાથે લઈને, ફૂલમાળા અને આભૂષણોથી શોભિત થઈને, જ્યારે ગોપીજનને વાંસળીના મીઠા સ્વરે આનંદિત કરે છે ત્યારે આનંદની લહેર સમગ્ર જગતમાં પ્રસરી જાય છે. મેઘ પણ પોતાની મર્યાદા ન લંગઘે એ રીતે ધીમે ધીમે ગર્જના કરે છે; મિત્રની જેમ કૃષ્ણ પર પુષ્પવર્ષા કરે છે અને છાંયડો આપે છે, જાણે કે તેઓ માટે છત્ર રચી આપે છે. કૃષ્ણ વિવિધ ગાયોને ચરાવવા કુશળ છે, વાંસળી વગાડવામાં નિપુણ છે; જ્યારે તે વાંસળી હોઠે મૂકે છે, ત્યારે પોતે જ નવાં રાગ રચે છે. એ અવાજ સાંભળીને ઇન્દ્ર, શિવ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ તથા ઋષિ-મુનિઓ પણ મસ્તક અને મનથી નમન કરે છે, પરંતુ તેઓ એ સત્યને સમજવામાં અસમર્થ બને છે. કૃષ્ણની વાંસળીના સ્વરે મગ્ન થયેલી ગાયો, જેમના ખુરના નિશાનમાં ધ્વજ, વજ્ર, કમળ અને અંકુશ છે, તેઓ આનંદથી ધરતી પર ચાલે છે અને પોતાના પગથી ધરતીની ખિલોને ધાંકી દે છે. કૃષ્ણ જ્યારે પસાર થાય છે, ત્યારે ગોપીઓ તેમની રમુજી નજરોથી મોહિત થઈ જાય છે; તેમની અંદર જાગેલો પ્રેમ તેમને અચેતન બનાવી દે છે—તેઓ કેવી રીતે ફરતી હોય છે, કે તેમના વાળ કે કપડાં કેવી હાલતમાં છે, એનું પણ ધ્યાન રહેતું નથી. ક્યારેક કૃષ્ણ તુલસીની સુગંધિત માળા ધારણ કરીને, પોતાના પ્રિય મિત્રના ખભા પર હાથ મૂકી, ચાલતા ચાલતા ગાયોની ગણતરી કરે છે અને ગીત ગાય છે. કૃષ્ણની વાંસળીના સ્વરે મગ્ન થઈને—even મનથી મોહિત થયેલી ગોપીઓની જેમ—મૃગીઓ પણ ઘરનો મોહ છોડીને કૃષ્ણ પાછળ જાય છે. યમુના કિનારે, જયાં કૃષ્ણ પોતાના મિત્રોને અને પશુઓને સાથે લઈને આવે છે, ત્યાં ગોપીઓ તેમને મલ્લિકા પુષ્પમાળાઓ અને ઉત્સવવસ્ત્રો પહેરીને આવકાર આપે છે; કૃષ્ણ પોતાના રમુજી લીલાઓથી મિત્રોના હૃદયને આનંદિત કરે છે. ત્યાં સુગંધિત, સ્નિગ્ધ અને ચંદનવાતી પવન પણ કૃષ્ણનું સન્માન કરવા વહે છે; દેવગણ સંગીત અને ગીત સાથે તેમને વંદન કરે છે. કૃષ્ણ ગાયોની અત્યંત કાળજી રાખે છે, માર્ગમાં વૃદ્ધો તેમનું સન્માન કરે છે; સાંજ પડે ત્યારે તે વાંસળી વગાડતો ગાયોને ઘરે લઈ જાય છે અને તેની કીર્તિ વ્યાપી જાય છે. કૃષ્ણના ચહેરા પર રમકડિયું તેજ ઝળહળે છે; માળા પર ગાયોના પગથી ઉડેલા ધૂળના કણો લાગેલા છે; પોતાના મિત્રો પર કૃપા કરવા માટે તે આવી રહ્યો છે—આ દેવકીના ગર્ભથી જન્મેલો રાજા. આનંદથી થોડી લટકતી આંખો, માળાધારી, મિત્રોને માન આપનાર, હોઠ બોરના ફળ જેવાં ફિકાશ, અને ગાલ પર સોનાના કાનના કુંડળની ઝલક—આ સૌંદર્યથી તે શોભે છે. યાદવોના સ્વામી, જેમ રાજાનો હાથી રમે છે તેમ, કૃષ્ણ સાંજ પડે ત્યારે ગામમાં આવે છે; આનંદથી તેજસ્વી ચહેરા સાથે, ગાયોને દિવસની ગરમીથી મુક્તિ આપે છે. શ્રી શુકદેવ કહે છે: આ રીતે વ્રજની સ્ત્રીઓ કૃષ્ણની લીલાઓનું ગાન કરતી, તેમના સ્મરણમાં દિવસો વિતાવે છે; તેમનું મન અને હૃદય પૂર્ણપણે કૃષ્ણમાં લીન છે અને તેઓ મહાન આનંદથી ભરપૂર છે. આ રીતે પ્રથમ સ્કંધના દસમા અધ્યાયના પ્રથમ ભાગમાં 'ગોપીઓનું જોડે જોડે ગીત' નામે પঁત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી, અચાનક અરીષ્ટા નામનો દાનવ—જે સાઢ રૂપે આવ્યો હતો—ગોકુલમાં પ્રવેશ્યો. તેના મોટાં કૂંપળથી પૃથ્વી ધ્રુજી ઉઠી હતી અને તે પોતાના ખુરથી જમીન ખોદી નાખતો હતો. તે ભયાનક ગર્જના કરતો, પગથી જમીન ખંજવાળતો, પૂંછ ઉપાડી ડુંગળીઓને શીંગડાની ટોચથી ઉંચકતો હતો. થોડાં થોડાં કરી ગોળ તથા મૂત્ર છોડી રહ્યો હતો; આંખો ફાડીને, નિશ્ચલ દૃષ્ટિથી ચોતરફ જોઈ રહ્યો હતો; તેની ભયાનક ગર્જનાથી ગાય અને લોકો ભયભીત થઈ ગયા. ભયથી ગર્ભવતી સ્ત્રીઓએ સમય પહેલાં જ પ્રસવ કરી દીધો; વાદળો પણ તેના કૂંપળને પર્વત સમજીને દૂર થઈ ગયા. તેની તીક્ષ્ણ શીંગડાં જોઈને ગોપ-ગોપીઓ પણ ડરી ગયા; ગાયો પણ ગોકુલ છોડી ભાગી ગઈ. બધાએ 'કૃષ્ણ! કૃષ્ણ!' કહીને ગોવિંદની શરણ લેવી શરૂ કરી; ગોકુલમાં všય અને આતંક ફેલાઈ ગયો, જે જોઈને ભગવાને પણ ધ્યાન આપ્યું. કૃષ્ણે સૌને આશ્વાસન આપ્યું—'ડરો નહીં'—અને દાનવને પોકાર્યો; ગોપ અને ગાયો ડરીને કંપતા-કંપતા જોઈ રહ્યા હતા. કૃષ્ણે કહ્યું: 'એ દુષ્ટ, આ શું છે?' પછી અચ્યૂત કૃષ્ણે જમીન પર પોતાની હથેળીથી જોરદાર પ્રહાર કર્યો, જેથી અરીષ્ટાને ઉશ્કેર્યો અને કહ્યું: 'હું દુષ્ટોના અભિમાનને નષ્ટ કરનાર છું, તું પણ એમ જ દુષ્ટ છે.' કૃષ્ણ પોતાના મિત્રના ખભા પર હાથ મૂકી ઊભા રહ્યા; ત્યારે અરીષ્ટા ઉગ્ર થઈને જમીન ખંજવાળવા લાગ્યો, પૂંછ વાદળની જેમ ફરકાવતો, અને ક્રોધથી ભરપૂર થઈ કૃષ્ણ પર તૂટી પડ્યો. તેના તીક્ષ્ણ શીંગડા આગળ તરફ, લાલ લાલ આંખો, તે વીજળી સમાન તેજથી અચ્યૂત તરફ દોડી આવ્યો. ભગવાને તેને શીંગડા પકડીને, અઢાર પગ પાછળ ખેંચી લીધો—જેમ હાથી હાથીને ખેંચે તેમ. ભગવાને તેને ફેંકી દીધો, પણ અરીષ્ટા તરત જ ઊભો થયો, આખું શરીર પસીનાથી ભીંજાઈ ગયું, ભારે ઉશ્વાસ લેતો, ક્રોધથી ફરી દોડી આવ્યો. કૃષ્ણે ફરીથી તેના શીંગડા પકડીને, પગથી દબાવીને જમીન પર પછાડી દીધો; પછી તેને ભેજવસ્ત્રની જેમ પિછી કાઢી, શીંગડા વડે પ્રહાર કર્યો, અને અરીષ્ટા જમીન પર પડી ગયો. તે લોહી ઉગળતો, મૂત્ર અને ગોળ છોડતો, પગ ફફડાવતો, આંખો ડગમગાવતી, ભયાનક પીડામાં હતો અને અંતે નિરૃતિના હાથમાં મૃત્યુ પામ્યો; દેવતાઓએ કૃષ્ણ પર પુષ્પવર્ષા કરી અને તેની સ્તુતિ કરી. આ રીતે કૃષ્ણે દુષ્ટ અરીષ્ટાસુરને સંહાર્યો; દ્વિજોએ તેની પ્રશંસા કરી, અને કૃષ્ણ બલરામ સાથે ગોકુલમાં પ્રવેશ્યા—ગોપીઓના નેત્રોને ઉત્સવ મળ્યો. જ્યારે અરીષ્ટાસુરના સંહારની અદ્ભુત લીલા થઈ, ત્યારે દેવદર્શી નારદ દેવતાઓને જોઈને, કંસને આ સમાચાર આપવા ગયો. તેણે કંસને જણાવ્યું કે યશોદાની પુત્રી, દેવકીનો પુત્ર કૃષ્ણ અને રોહિણીનો રામ—વસુદેવે ભયથી નંદને સોંપ્યા છે. નંદે તેમને ઉછેર્યા છે, અને એ બંનેએ તારા અનેક દુષ્ટોને સંહાર્યા છે. આ સાંભળીને ભોજરાજ કંસ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને તેજસ્વી તલવાર ઉપાડી વસુદેવને મારી નાખવાનો ઈરાદો કર્યો, પણ નારદે તેને રોકી દીધો અને કહ્યું કે એ બે પુત્રો એ જ તારો અંત લાવનાર છે. આ સમજીને કંસે વસુદેવ અને તેની પત્નીને લોખંડની સાંકળથી બાંધી દીધા. જ્યારે નારદજી વિદાય થયા, ત્યારે કંસે કેશી દાનવને બોલાવીને કહ્યું: 'રામ અને કેશવને મારી નાખ; પછી મુષ્ટિક, ચાણૂર, શલ, તોશલ અને અન્ય લોકોને મોકલજે.' આ રીતે શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણમાં વર્ણવાયેલ કૃષ્ણની દિવ્ય લીલાઓ અને ગોકુલના જીવનની આ સુંદર કથા વહેતી રહે છે.