શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હું દ્રાવિડે જન્મી હતી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ, અને મહારાષ્ટ્ર તથા ગુર્જર પ્રદેશોમાં કાળક્રમે વૃદ્ધ બની ગઈ. ત્યાં, કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી, કેટલાક પાખંડી લોકોએ મને ઘાયલ કરી દીધું; હું અને મારા બે પુત્રો લાંબા સમય સુધી નિર્વળ અને નિર્બળ રહી ગયા. પણ જ્યારે ફરીથી હું વૃંદાવન પહોંચી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર બની ગઈ—મારા જીવનનો શ્રેષ્ઠ કળાવાન અવતાર ધારણ કર્યો. આપણાં પુત્રો અહીં થાકી ગયા છે—તેઓ નિશક્ત અને વૃદ્ધ થઈ પડ્યા છે; હવે હું આ સ્થાન છોડીને બીજે જવાનું વિચારી રહી છું. મારી આંખો સામે મારા પુત્રો વૃદ્ધ અને નિર્બળ થઈ ગયા છે, જ્યારે હું તો યુવાન છું—આ દુઃખે મારો હૃદય વ્યથિત છે. આ કઈ રીતે બની ગયું? સામાન્ય રીતે માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે, પણ અહીં તો બધું ઊંધું થઈ ગયું છે. હું આ વિચિત્ર સ્થિતિથી દુઃખી છું—હે યોગના ખજાનાવાળા, હે વિદ્વાન, કૃપા કરીને કહો કે આનું કારણ શું છે? એ સમયે નારદજી કહે છે: “હે નિષ્પાપ, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું આત્મામાં જ જોઈ રહ્યો છું; તું ચિંતિત ન થા, હરી તને શુભતા આપશે.” સુતજી કહે છે: નારદજીના વચનો સાંભળતાં જ મહર્ષિએ તરત જ વાત શરૂ કરી. નારદજી કહે છે: “બાળિકા, ધ્યાનથી સાંભળ. આ યોગ અને કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી સદ્ગુણો, યોગમાર્ગ અને તપશ્ચર્યાનું લોપ થઈ ગયું છે. લોકો હવે અઘાસુર જેવા દુષ્ટ અને કપટી થઈ ગયા છે; સજ્જનો દુઃખી છે અને દુરાચારી આનંદમાં છે. પરંતુ જે વિવેકી છે અને ધૈર્ય રાખે છે, એ જ સાચો સ્થિર અને વિદ્વાન કહેવાય છે. આ અસ્પૃશ્યોને જોઈને ધરતી ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષ શુભતા ઓગળી રહી છે. હવે તો કોઈ તને અને તારાં પુત્રોને સાથે જોઈ પણ નથી શકતું—લોકો મોહમાં અંધ બની ગયા છે અને તને અવગણના કરી રહ્યા છે. વૃંદાવન સાથેના સંગથી તું ફરી યુવાન અને તાજી બની ગઈ છે; વૃંદાવન ધન્ય છે, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે. અહીં, પ્રાપ્તકર્તાનો અભાવ હોવાથી, વૃદ્ધાવસ્થા પણ તારા પુત્રોને છોડતી નથી; થોડા આત્મસંતોષથી તેઓ પોતાને શાંતિમાં માને છે.” પછી ભક્તિએ પૂછ્યું: “કળીયુગનો પ્રારંભ રાજા પરિક્ષિતે કેવી રીતે કર્યો? કળીયુગ આવતા સર્વ સદ્ગુણો ક્યાં ચાલ્યા ગયા? દયાળુ હરીની હાજરીમાં પણ અધર્મ કેમ દેખાય છે? કૃપા કરીને મારી આ શંકા દૂર કરો.” નારદજી કહે છે: “બાળિકા, તું પૂછ્યું છે એટલે પ્રેમપૂર્વક સાંભળ. હું બધું કહીશ, અને તારી ગૂંચવણ દૂર થશે. જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના લોકે ગયા, એ દિવસે કળીયુગ આવી ગયો અને સર્વ સદ્ગુણોના માર્ગમાં અવરોધ ઊભો થયો. રાજાએ દિશાઓ જીતતી વખતે કળીયુગને જોયો, તો કળીયુગ દુઃખી થઈને આશ્રય માંગવા આવ્યો; રાજાએ તેને મારી નાખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી મધ લેવા માટે મધુમાખીને જીવતો રાખે છે. તપ, યોગ કે ધ્યાનથી જે ફળ મળતું નથી, એ કળીયુગમાં કેશવના સ્તવનથી સંપૂર્ણ પ્રાપ્ત થાય છે. કળીયુગને એકરૂપ અને નિરર્થક જોઈને, વિષ્ણુરાતે તેને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે સ્થાપિત કર્યો. દુષ્કર્મો વધતા જતાં, સર્વત્ર સારો સાર લુપ્ત થઈ ગયો છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ માત્ર છાલ જેવી રહી ગઈ છે. બ્રાહ્મણો દ્વારા ભાગવત શાસ્ત્ર દરેક ઘરમાં અને દરેકને સંભળાવાયું, પણ દક્ષિણાની લાલચથી કથાઓનો સાર લુપ્ત થઈ ગયો છે. અત્યંત પાપી અને નાસ્તિક—even તેઓ પણ તીર્થસ્થાનોમાં રહે છે, પણ તીર્થોનો સાર પણ ગુમાઈ ગયો છે. વધારે કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણાથી વ્યગ્ર મનવાળા લોકો તપશ્ચર્યા કરે છે, પણ તપશ્ચર્યાનો સાચો અર્થ ગુમાઈ ગયો છે. મનને હરાવીને, લોભ, દંભ અને પાખંડથી—even માત્ર શાસ્ત્રાધ્યયનથી પણ ધ્યાન અને યોગના ફળ ગુમાઈ જાય છે. વિદ્વાનો પોતાની પત્નીઓ સાથે ભેંસ જેવી પ્રસન્નતા માણે છે—પુત્રપ્રાપ્તિમાં કુશળ છે, પણ મુક્તિમાં અસમર્થ છે. હવે તો સાચો વૈષ્ણવધર્મ ક્યાંય જોવા મળતો નથી—even પરંપરાના નેતાઓમાં પણ નહીં; એટલે સર્વત્ર સત્યનો સાર નષ્ટ થઈ ગયો છે. પણ આ તો કાળની પ્રકૃતિ છે, કોને દોષ આપવો? તેથી કમળનેત્ર ભગવાન સહન કરે છે અને નજીકમાં ઊભા છે.” સુતજી કહે છે: આ વાતો સાંભળીને સૌને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. પછી ભક્તિએ ફરી કહ્યું: “હે શૌનક, આ પણ સાંભળો. હે દેવોમાંના મહર્ષિ, તું ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે તું મારા સદભાગ્યથી અહીં આવ્યો છે. સજ્જનના દર્શનથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જય હો તેને, જેના શરીરથી માયા ઊભી છે, અને જે માત્ર એક શબ્દથી સર્વ વાણી સર્જે છે! તેની કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત અવસ્થાની પ્રાપ્તિ કરી. હું બ્રહ્માના પુત્રને, સર્વ મંગળના પાત્રને નમસ્કાર કરું છું.” અગાઉના અધ્યાયનું સમાપન થાય છે અને બીજું અધ્યાય આરંભે છે. નારદજી ભક્તિનું દુઃખ દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે છે. નારદજી કહે છે: “બાળિકા, તું વ્યર્થ દુઃખી છે, ચિંતાથી કંપી રહી છે—શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોનું સ્મરણ કર, તારો શોક દૂર થઈ જશે. તે જ કૃષ્ણે દ્રૌપદીનું કૌરવો પાસેથી રક્ષણ કર્યું હતું અને ગોપીઓની પણ રક્ષા કરી હતી; હવે એ કૃષ્ણ ક્યાં છે? પણ, હે ભક્તિ, તું તો હંમેશા તેને જીવનથી પણ વધારે પ્રિય છે. જ્યારે તું બોલાવે છે, ત્યારે ભગવાન—even નીચ જાતિના ઘરમાં પણ આવી જાય છે. પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—મોક્ષના સાધન હતા; પણ કળીયુગમાં માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મસંયોગ મળે છે. એ રીતે, ચેતન પરમાત્માએ તને, જે તનાથી સમાન છે, પરમ આનંદરૂપ સુંદર સ્વરૂપમાં રચી, કૃષ્ણને પ્રિય બનાવી. એક વખત તું વિનયપૂર્વક પૂછ્યું: ‘હું શું કરું?’ ત્યારે કૃષ્ણે કહ્યું: ‘મારા ભક્તોને પોષણ કર.’ તું આ આજ્ઞા સ્વીકારી અને હરિ પ્રસન્ન થયા. તેમણે મુક્તિને તારી દાસી બનાવી અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યને તારા પુત્ર તરીકે આપ્યા.” આ રીતે, ભક્તિ અને તેના પુત્રો જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના જીવનની વાર્તા, કળીયુગના પ્રભાવ અને ભગવાન કૃષ્ણની અનન્ય કૃપા સાથે અહીં ઉજાગર થાય છે.