શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પૃથાએ ભગવાનને વિનંતી કરી: "હે જગતના સ્વામી, જગતના આત્મા અને સ્વરૂપ, કૃપા કરીને મારા પાંડવો અને વૃષ્ણિ કુળ પ્રત્યેના મજબૂત મમત્વના બંધનને કાપી નાખો. હે મધુસૂદન, મારા મનમાં કોઈ બીજું વિષય ન રહે, અને તે સતત અને અવ્યાહત રીતે તમારી ભક્તિમાં વહે — જેમ ગંગાની ધારા દરિયા સુધી અટક્યા વિના જાય છે. હે શ્રીકૃષ્ણ, કૃષ્ણના મિત્ર, વૃષ્ણિઓમાં શ્રેષ્ઠ, દુષ્ટોના વિનાશક, રાજવંશોમાં અગ્નિ, મોક્ષદાતા, ગોવિંદ, ગૌ, બ્રાહ્મણ અને દેવોના દુઃખહર્તા, યોગેશ્વર, સર્વના ગુરુ, હું તમને નમસ્કાર કરું છું." પૃથાના આવા મધુર સ્તુતિથી સર્વમંગલમય વૈકુંઠનાથ ભગવાન હલકી સ્મિત સાથે, એમ જાણે પોતાની માયાથી પૃથાને મોહિત કરી રહ્યા હોય, પ્રસન્ન થયા. ત્યારબાદ, ભગવાને પ્રેમપૂર્વક વિદાય આપી અને હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. પછી, જ્યારે તેઓ સ્ત્રીઓ સાથે પોતાના શહેર જવાના હતા, ત્યારે રાજાએ પ્રેમવશ તેમને અટકાવ્યા. યદ્યપિ વ્યાસ અને અન્ય મુનિઓ તથા વિસ્મયજનક કૃત્ય કરનાર કૃષ્ણે પણ રાજાને અનેક વાર સમજાવ્યા, અને ઇતિહાસો દ્વારા પણ શીખવ્યા, છતાં દુઃખથી આક્રાંત રાજા સમજ્યા નહિ. ધર્મપુત્ર રાજા, પોતાના મિત્રોના વિનાશની વાત વિચારી, મોહ અને આસક્તિથી ભરેલા સામાન્ય મનુષ્યની જેમ દુઃખી થઈ બોલ્યા: "હાય! જુઓ મારી અજ્ઞાનતા, જે મારા દુષ્ટ હૃદયમાં ઊંડે જમાઈ ગઈ છે! બીજાના શરીર માટે મેં અનેક સેના મારણ કરી નાખી. જો હું દસ હજાર વખત દસ હજાર વર્ષ સુધી નરકમાંથી મુક્ત પણ થાઉં, તો પણ બાળકો, બ્રાહ્મણ, મિત્રો, સગા, પિતા, ભાઈ અને ગુરુઓને નુકસાન પહોંચાડવાના પાપથી છુટકારો નહીં મળે. રાજા તરીકે પ્રજાની રક્ષા માટે ધર્મયુદ્ધમાં દુશ્મનોના સંહારને પાપ માનવામાં આવતું નથી, છતાં આ આજ્ઞા મને શાંતિ આપતી નથી. અહીં જે સ્ત્રીઓના સગા મારી ગયા છે, એના પ્રત્યે જે શત્રુતા ઊભી થઈ છે, તેને હું દૂર કરી શકતો નથી. જેમ કાદવ કાદવથી સાફ થતો નથી, કે દારૂ દારૂના દાગને દૂર કરતું નથી, તેમ જીવહિંસાના પાપને યજ્ઞથી શુદ્ધ કરી શકાય તેમ નથી." "હવે, હે રાજકુમાર, સર્વોચ્ચ ગુપ્ત મંત્ર સાંભળો, જે સાત રાત સુધી જપવાથી મનુષ્ય આકાશમાં ગતિ કરનારા પ્રાણીઓનું દર્શન કરી શકે છે. 'ૐ, ભગવંત વાસુદેવને નમસ્કાર.' આ મંત્રથી જ્ઞાની પુરુષને યોગ્ય સ્થળ અને સમયે વિવિધ સામગ્રીથી પૂજન કરવું જોઈએ. શુદ્ધ જળ, ફૂલ, જંગલી મૂળ, ફળ, કોપરાં અને તાજા વસ્ત્રો, ખાસ કરીને તુલસીના પત્રો વડે ભગવાનનું પૂજન કરવું. માટી, પાણી અથવા અન્ય તત્વોથી બનેલા મૂર્તિ પ્રાપ્ત થાય તો, સંયમી, શાંત, મૌન અને મિતાહારી મુનિ એનું પૂજન કરે. ભગવાન, જે ઉચ્ચ સ્તુતિથી પ્રસન્ન થાય છે, પોતાની અવિચાર્ય શક્તિથી અને સ્વેચ્છાએ પ્રગટ થાય છે; એકાગ્ર મનથી હૃદયમાં તેમનું ધ્યાન કરવું." "પહેલાં જે પણ સેવા કરવામાં આવી હોય, હવે તે સર્વ મંત્રસ્થિત ભગવાનને, મનથી મંત્રમાં લીન થઈ, અર્પણ કરવી. શરીર, મન અને વાણીથી તથા હૃદયથી ઉત્પન્ન ભક્તિથી જ્યારે ભગવાનની સેવા થાય, ત્યારે સાચી રીતે તેમનું પૂજન થાય છે. જે મનુષ્યો कपટ વિહોણા થઈ યોગ્ય રીતે પૂજન કરે છે, તેમને ભગવાન વધુ ભક્તિ આપે છે અને સર્વોચ્ચ કલ્યાણ આપે છે, જે સામાન્ય કર્તવ્યો દ્વારા પ્રાપ્ત થતું નથી. જે ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ છે, તેને યોગ દ્વારા સતત અને શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાનની ભક્તિ કરવી જોઈએ, સંપૂર્ણ મુક્તિ માટે." આ રીતે શિક્ષા મળ્યા પછી રાજકુમારે પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કર્યા અને ભગવાનના પગલાંથી પવિત્ર થયેલા મધુવનમાં ગયા. તપ માટે જંગલમાં જઈ, મુનિ રાજમહેલમાં આવ્યા, જ્યાં રાજાએ યોગ્ય સન્માન આપ્યો અને આરામથી બેઠા બાદ મુનિએ કહ્યું: "હે રાજન, તમે શા માટે દુઃખી ચહેરા સાથે લાંબા સમયથી વિચારમાં બેસો છો? શું ઇચ્છા કે કર્તવ્ય, ધન સાથે જોડાયેલા, પૂર્ણ થયા નથી?" રાજાએ કહ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, મારી પુત્રી માત્ર પાંચ વર્ષનો બાળક, તેની માતા સાથે ક્રૂર હૃદયવાળી સ્ત્રી દ્વારા જંગલમાં કાઢી મૂકાયો છે; એ મહાન તપસ્વી છે. હે બ્રાહ્મણ, બાલક જંગલમાં અશક્ત છે, ભૂખેલો, થાકેલો, સુતો છે, તેનું કમળ જેવું મુખ મલિન છે; વાઘ-ભેડિયાં એને નુકસાન ન પહોંચાડે." રાજા દુઃખથી બોલ્યા: "હાય, મારા દુર્ભાગ્યને જુઓ, એક સ્ત્રીના વશ થઈ ગયો! પ્રેમથી મારી ગોદમાં આવવા ઈચ્છતો એ નિર્દોષ બાળકને મેં આવકાર્યો નહિ — હું કેટલો નિકૃષ્ટ છું!" નારદે કહ્યું: "હે પ્રજાના રક્ષક, તમારા પુત્ર માટે શોક ન કરો; દેવતાઓ એની રક્ષા કરે છે. તમે એની મહિમા જાણતા નથી, તેથી શોક કરો છો, પણ એનું યશ આખા વિશ્વમાં પ્રસરે એવું છે. એણે એવું કાર્ય કર્યું છે, જે લોકપાલો માટે પણ અઘરું છે; એ તમારી માટે અમર ખ્યાતિ લાવશે." મૈત્રેયે કહ્યું: "દિવ્ય મુનિના આ વચનો સાંભળીને, ધરતીના સ્વામી રાજાએ રાજસુખનો ત્યાગ કરી, માત્ર પોતાના પુત્રનો વિચાર કર્યો. ત્યાં, તેમણે શૌચ અને પવિત્રતા સાથે રાત્રિ વિતાવી, એકાગ્ર ચિત્તે, ભગવાનની સેવા કરી. દરેક ત્રણ રાત્રિ પછી, બિલી અને બોરના ફળથી જીવન યાપન કરી, એક મહિનો સુધી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે હરિનું પૂજન કર્યુ. બીજા મહિને, દરેક છઠ્ઠા દિવસે, પડેલા પાંદડા, ઘાસ વગેરેથી અન્ન તૈયાર કરી, ભગવાનની આરાધના કરી. ત્રીજા મહિને, દરેક નવમા દિવસે માત્ર જળપાન કરી, ધ્યાનમાં લીન રહી મહિમાન્વિત ભગવાનને પામ્યા. ચોથા મહિને, દરેક બારમા દિવસે માત્ર વાયુ પર જીવતો, પ્રાણ નિયંત્રિત કરી ભગવાનનું ધ્યાન કરતો. પાંચમા મહિને, પ્રાણજીત થઈ, એક પગ પર ઊભો રહી, અડગ સ્તંભ સમાન, પરમાત્માનું ધ્યાન કરતો." "એમ, સર્વત્રથી મન ખેંચી, હૃદયમાં સ્થિર કરી, તત્વો અને ઇન્દ્રિયોના આશ્રયસ્થાનમાં, ભગવાનના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરી, બીજું કશું જ ન જોતા. એણે પરમાત્મા, પ્રકૃતિ અને મહાભૂતના આધાર, સર્વનો આધાર એવા ભગવાનને ધારણ કરતા, ત્રણેય લોક કંપાવી ઉઠ્યા. જ્યારે એ રાજકુમાર એક પગ પર ઊભો રહ્યો, ત્યારે તેની મોટી આંગળીથી પૃથ્વી દબાઈ ગઈ અને એ જગ્યાએ પૃથ્વી હાથીના મંચની જેમ વળી ગઈ. એણે વિશ્વના આત્માનું ધ્યાન કરતા, ઇન્દ્રિયોના દ્વાર બંધ કરી, અડગ ચિત્તથી ધ્યાનમાં લીન થતા, ત્રણેય લોક અને તેમના રક્ષકો, દબાઈને, શ્વાસરહિત થઈ, હરિ પાસે શરણાગત થયા.