ಒಮ್ಮೆ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ವಿವರವಾದಂತೆ, ದೇವತೆಗಳು ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಿದ ದಾನವನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ತಮ್ಮದೇ ಅಥವಾ ಇತರರದ್ದೇ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಅವರು ಲಕ್ಷಾಂತರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗೊಬ್ಬರಭಕ್ಷಕರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ—ಆ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಕಾರ್ಯದ ತತ್ತ್ವ, ಅನುಮೋದಕರು—ಅವರು ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ, ಬಲವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಶुकದೇವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ನಂದನು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ, ಅವನು ಕಾಲಿಂದಿಯ ನೀರಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆದರೆ, ರಾತ್ರಿ ಅವನು ನೀರಿಗೆ ಹೋದ ಕಾರಣ, ವರಣನ ಸೇವಕನಾದ ಒಬ್ಬ ಆಸುರನು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು, ವರಣನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ನಂದನನ್ನು ಕಾಣಲಾಗದೆ, ಗೋಪರು ಭಯಭೀತರಾಗಿ “ಕೃಷ್ಣಾ! ರಾಮಾ!” ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ಅವರ ಆಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ವರಣನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು, ತನ್ನ ಜನರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮಹಾಪ್ರಭು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಹೃಷೀಕೇಶನನ್ನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡ ವರಣನು, ಆ ಲೋಕಪಾಲಕನು, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಆ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಪ್ರಭೋ, ಇಂದು ನನ್ನ ದೇಹ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ; ಇಂದು ನನ್ನ ಜೀವನದ ಗುರಿ ನೆರವೇರಿದೆ. ಭಗವನ್, ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಶರಣಾದವರು ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನೇ, ಪರಮಾತ್ಮನೇ, ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪನೇ—ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯೂ, ಕಲ್ಪಿತ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ತಿಳಿಯದೆ, ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ, ನಿಷಿದ್ಧವಾದದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದೆ ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತರಿಸಲಾಯಿತು; ದಯಮಾಡಿ ಕ್ಷಮಿಸಿ. ಕೇಶವ, ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಗೆ ನಾನು ಅರ್ಹನು; ಗೋವಿಂದ, ಪಿತೃಪ್ರಿಯ, ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕಳುಹಿಸಿ.” ಈ ರೀತಿ ವರಣನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ನಂದನು ಲೋಕಪಾಲಕನ ಅಸಾಧಾರಣ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗೌರವವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೋಪರು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ, “ಈ ಭಗವಂತನು ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೋ?” ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರು. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು, ದಯೆಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿದರು: “ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನ, ಆಸೆ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ, ಎತ್ತರ-ಕೆಳಗಿನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದೆ.” ಹೀಗಾಗಿ, ಭಗವಂತನು ಮಹಾ ದಯೆಯಿಂದ, ಗೋಪರಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪರಮ ಲೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು—ಅದು ತಮಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಅತೀತವಾದ ಜಗತ್ತು. ಆ ಲೋಕವೇ ಸತ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ, ಅನಾದಿ ಪ್ರಕಾಶ; ಗುಣಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾದಾಗ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಗೋವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆತ್ತಿದನು. ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ನೋಡಿದರು—ಅಕ್ರೂರನು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ದರ್ಶನ ಪಡೆದಿದ್ದ ಲೋಕ. ನಂದ ಮತ್ತು ಇತರರು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿನವರು ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನ, ವಿವೇಕ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ತಪಸ್ಸು, ಅನುಭವ, ಪರಂಪರೆ, ಅನುಮಾನ—ಇವುಗಳ ಆರಂಭ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ತೆ; ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕಾರಣವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಚಿನ್ನವನ್ನು ತಾವು ರೂಪಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣಬಹುದು, ಹೀಗೆಯೇ ನಾನಾ ನಾಮರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಆ ಸತ್ತೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ—ಕಾರಣ, ಫಲ, ಕರ್ತೃ—ಗುಣಗಳ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಗಿರುವ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಸತ್ಯ. ಅದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲವಾದುದು ಕೇವಲ ನಾಮಮಾತ್ರ; ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದುದೇ ನಿಜ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಾಣುವದು ರಾಜಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಈ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿಷಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿವೇಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ವಿರೋಧಿ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ, ಆತ್ಮಸಂಶಯವನ್ನು ಕಡಿದು, ಸ್ವಾನಂದದಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ, ಇಚ್ಛಾವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಆತ್ಮವು ಭೂತದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಆಸುರರು, ವಾಯು, ನೀರು, ಅಗ್ನಿ—all ಅಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸು ಅನ್ನಮಯ, ಬುದ್ಧಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ಅಹಂಕಾರ ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ ಪಂಚಭೂತಗಳ ಸಮತೋಲನ. ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಹುದು? ಅವು ಚಂಚಲವಾದರೂ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಮೋಡಗಳು ಇದ್ದರೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಏನೂ ಆಗದಂತೆ. ಆಕಾಶವು ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿಯ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವು ಬರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತವಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಅವಿನಾಶಿ ಆತ್ಮವು ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮೋಗುಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದದ್ದು—ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ಕಾರಣ. ಆದರೂ, ಈ ಗುಣಗಳ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು, ಅವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದರಿಂದ, ದೂರವಿಡಬೇಕು; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಜೋಗುಣ ಶುದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಇಲ್ಲದ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ, ದೈವ ಅಥವಾ ಮಾನವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಡ್ಡಿಯು ಬಂದಾಗ, ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯೋಗವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಜೀವಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಕಾರಣದಿಂದ ಅಥವಾ ದೈವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ಆಸೆ ತೊರೆದು, ಸ್ವಾನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಂತು, ಕುಳಿತು, ನಡೆಯುತ್ತ, ಮಲಗಿ, ತ್ಯಜಿಸಿ, ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವಾಗ—ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಇರಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೆಂದು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಸತ್ಯವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ವಿವೇಕದಿಂದ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಎಂತಹುದು ಎಂದರೆ, ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಕನಸು ಅಳಿದುಹೋಗುವಂತೆ. ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಪಟವು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಗಳಿಸಿದದ್ದು, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವೆಂದು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ, ಕೇವಲ ಅವಲೋಕನದಿಂದ ಅದು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಸೂರ್ಯನು ಮಾನವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ನನ್ನ ಜ್ಞಾನವು ಅಜ್ಞಾನದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಅಜನು, ಅಪ್ರಮಿತವಾದ ಆತ್ಮವೇ ಮಹಾನುಭವ, ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವ; ಅವನು ದ್ವಿತೀಯರಹಿತ, ಮಾತು ನಿಂತಾಗ, ಅವನು ಮಾತಿಗೂ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೂ ಪ್ರೇರಕನು. ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಭೇದದ ಭಾವವೇ ಮೋಹ; ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ನಾಮರೂಪಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದು, ಪಂಚಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದಂತೆ—even if it is meaningless—ಪೂಜೆಯಷ್ಟೇ; ಇಂತಹ ದ್ವೈತ ಭಾವವು ತಾನೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗದಿದ್ದರೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯಾಧಿಗಳು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು; ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಮಿತವಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಇದೆ ರೀತಿ, ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಮಹಾಪುರಾಣದ ದಶಮಸ್ಕಂಧದ ಮೊದಲಾರ್ಧದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಪರಮ ಹಂಸರೂಪಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುವ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥ.