വേദികവും താന്ത്രികവുമായ കര്മ്മമാര്ഗ്ഗത്തിലൂടെയും യോഗമാര്ഗ്ഗത്തിലൂടെയും ഭക്തന് എന്നെ ആരാധിക്കുമ്പോള് അവന് തന്റെ ആഗ്രഹിച്ച സിദ്ധികളെ ഇരുവിധത്തിലും നേടുന്നു. എന്റെ പ്രതിമ സ്ഥാപിച്ച്, അവന് ദൃഢമായ ഒരു ക്ഷേത്രം നിര്മ്മിക്കണം; അവിടെ പൂജയ്ക്കും ഉത്സവങ്ങള്ക്കുമായി മനോഹരമായ പൂന്തോട്ടങ്ങളും ഒരുക്കണം. ഈ ക്ഷേത്രത്തില് പ്രതിദിനവും മഹോത്സവങ്ങളിലും നിരന്തരമായ ആരാധനയും അനുബന്ധ കര്മ്മങ്ങളും നടത്താനായി നിലങ്ങള്, കടകള്, പട്ടണങ്ങള്, ഗ്രാമങ്ങള് എന്നിവ സമര്പ്പിക്കണം; ഇതിലൂടെ അവന് എന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കും. പ്രതിഷ്ഠയിലൂടെ അവന് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അധിപതിയായോ, വാസസൗകര്യത്തോടെ ഭോഗഭാഗ്യങ്ങളോടുകൂടിയോ വസിക്കും; പൂജാദികളിലൂടെ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും; ഈ മൂന്നു മാര്ഗ്ഗങ്ങളിലൂടെയും എന്നോടു സമത്വം നേടുന്നു. എങ്കിലും, അനന്യഭക്തിയിലൂടെയും യോഗത്തിലൂടെയും അവന് എന്നെ മാത്രം പ്രാപിക്കും. അതുകൊണ്ടു, ആരായാലും എന്നെ ഭക്തിപൂര്വ്വം ആരാധിച്ചാല് ഭക്തിമാര്ഗ്ഗം അവനു ലഭിക്കും. ദേവന്മാര്ക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും താനോ മറ്റൊരാളോ സമര്പ്പിച്ച ദാനങ്ങള് സ്വന്തം ഉപജീവനാര്ത്ഥം ഉപയോഗിക്കുന്നവന് പത്തായിരക്കണക്കിന് വര്ഷങ്ങള് മലമൂത്രഭക്ഷകനാവും. കര്മ്മഫലത്തില് പങ്കുവെയ്ക്കുന്ന കര്ത്താവിനും, അതിന്റെ സാരത്തിനും, അനുമോദകർക്കും മരണാനന്തരം അവര് തന്നെ ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങളുടെ വലിയ ഫലങ്ങള് വീണ്ടും വീണ്ടും ലഭിക്കും. ശ്രീശുകന് പറയുന്നു: പതിനൊന്നാം ദിവസം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് നന്ദന് ജനാര്ദ്ദനനെ ആരാധിച്ചു; പതിനിരണ്ടാം ദിവസം കാളിന്ദി നദിയില് കുളിക്കാനായി അവന് വെള്ളത്തിലിറങ്ങി. അപ്പോള് വരുണന്റെ ഒരു ദാസനായ അസുരന് അവനെ പിടിച്ചു വരുണന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, കാരണം രാത്രിയിലാണ് അവന് വെള്ളത്തിലിറങ്ങിയതും അസുരന്മാര് നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന പരിധി അവന് ലംഘിച്ചതുമാണ്. നന്ദനെ കാണാനാവാതെ ഗോപന്മാര് 'കൃഷ്ണാ! രാമാ!' എന്ന് വിളിച്ചു കരഞ്ഞു. അവരുടേത് കേട്ട കൃഷ്ണന്, തന്റെ പിതാവ് വരുണന്റെ കൈയിലാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ഭയമില്ലായ്മ നല്കുന്ന മഹാബലശാലിയായ കൃഷ്ണന് അവിടേക്ക് പോയി. ഹൃഷികേശനെ വരവേല്ക്കുമ്പോള് ലോകപാലകന് വരുണന് മഹാഭാവപൂര്വ്വം ആദരവോടെ അവനെ സ്വീകരിച്ചു, ഭംഗിയായി പൂജിച്ചു, അവനെ ദര്ശിച്ച മഹോത്സവം ആഘോഷിച്ചു. വരുണന് പറഞ്ഞു: "ഇന്ന് എന്റെ ശരീരം ശാന്തി പ്രാപിച്ചു; ഇന്ന്, ഭഗവനേ, എന്റെ ലക്ഷ്യം പൂര്ത്തിയായി. നിങ്ങളുടെ പാദപങ്കജങ്ങളില് ഭക്തിയുള്ളവര് സകല മാര്ഗ്ഗങ്ങളുടെയും അന്ത്യം പ്രാപിച്ചു." ഭഗവതേ, പരമാത്മാവേ, ബ്രഹ്മമയനേ, ഇവിടെ മായയും ലോകസൃഷ്ടിയുടെ ഭ്രമവും കേള്ക്കപ്പെടാത്തവനേ, നമസ്കാരം! എന്റെ അജ്ഞാനത്താലും അവിവേകത്താലും നിങ്ങളുടേ പിതാവിനെ ഞാന് അന്യായമായി ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; ദയവായി ക്ഷമിക്കണം. സകലതും ദർശിക്കുന്ന കൃഷ്ണാ, എന്നോടും ദയ കാണിക്കുക. പിതാവിനോടു വലിയ സ്നേഹമുള്ള ഗോവിന്ദാ, നിങ്ങളുടെ പിതാവിനെ തിരികെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ. ഇങ്ങനെ വരുണന് കൃഷ്ണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചപ്പോള് കൃഷ്ണന് തന്റെ പിതാവിനെ കൂട്ടി ബന്ധുക്കളില് സന്തോഷം വിതറി തിരികെ വന്നു. ലോകപാലന്റെ അതിശയകരമായ മഹത്വവും കൃഷ്ണനോടുള്ള അവരുടെ ആദരവുമെല്ലാം കണ്ട നന്ദന് അത്ഭുതത്തോടെ തന്റെ കൂട്ടുകാരോട് പറഞ്ഞു. ഗോപന്മാര് ഉത്സാഹത്തോടെ, "ഈ ഭഗവാന് നമ്മുടെ അന്തർഗതലോകം കാണിക്കുമോ?" എന്നാഗ്രഹിച്ചു. തന്റെ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കിയ കൃഷ്ണന് അവരോടുള്ള കരുണയാല് അവര്ക്ക് ആ മോഹം നിറവേറ്റാന് തീരുമാനിച്ചു. ഈ ലോകത്തിലെ ജനങ്ങള് അജ്ഞാനത്താല്, ആസക്തിയാലും കര്മ്മത്താലും ഉന്നതതലങ്ങളിലേക്കും താഴ്ന്നതലങ്ങളിലേക്കും അലയുന്നു; അവര് തങ്ങളുടെ യഥാര്ത്ഥ ലക്ഷ്യം അറിയുന്നില്ല. ഇതു മനസ്സിലാക്കി കൃഷ്ണന് മഹാകരുണയോടെ, ഇരുണ്ടതിനെ അതീതമായ തന്റെ ലോകം ഗോപന്മാര്ക്ക് കാണിച്ചു. അത് സത്യമാണ്, ജ്ഞാനമാണ്, അനന്തതയാണ്—ബ്രഹ്മമാകുന്ന ശാശ്വതപ്രഭയാണ്—മഹാത്മാക്കള് ഗുണങ്ങള് ശാന്തമായും മനസ്സു ലയിച്ചും അനുഭവിക്കുന്നതും. കൃഷ്ണന് അവരെ ബ്രഹ്മതീരം എന്ന തടാകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അവിടെ മുങ്ങിച്ചിട്ട് പുറത്തെടുക്കുകയും, അക്രൂരന് ഒരിക്കല് ദര്ശിച്ച ബ്രഹ്മലോകം അവര്ക്ക് കാണിക്കുകയും ചെയ്തു. നന്ദനും മറ്റു ഗോപന്മാരും ആ മഹത്തായ ലോകം കണ്ടു; പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു; അവിടെ കൃഷ്ണനെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നതും കണ്ടു അത്ഭുതപ്പെട്ടു. ഇതോടെ ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിലെ പത്താം സ്കന്ധത്തിലെ ആദ്യപാദത്തിലെ ഇരുപത്തിയെട്ടാം അദ്ധ്യായം സമാപിക്കുന്നു. അവിടെ ജ്ഞാനം, വിവേകം, ശാസ്ത്രം, തപസ്, അനുഭവം, ആചാരം, അനുമാനം—ഇവയുടെ ആദിയിലും അന്ത്യത്തിലുമുള്ളതും, കാലവും കാരണവും, അതേ പോലെ ഇടയിലും നിലനില്ക്കുന്നു. സ്വയം ഉണ്ടാക്കിയ സ്വര്ണ്ണം പോലെ, മുമ്പും പിന്നെയും സ്വര്ണ്ണം സ്വര്ണ്ണാഭരണങ്ങളില് മുഴുവന് വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, വിവിധ നാമങ്ങള്ക്കിടയിലും ഞാന് അതേ സത്തയാണ്. പ്രിയവനേ, ഈ ജ്ഞാനം മൂന്നു ഗുണങ്ങളിലൂടെയും മൂന്നു അവസ്ഥകളിലൂടെയും—കാരണം, ഫലം, കര്ത്താവ്—ഉണ്ടാകുന്നു; ഇവയുടെ യോജനം, വ്യത്യാസം എന്നിവയിലൂടെ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയിലേയ്ക്കാണ് സത്യം എത്തുന്നത്. ആദിയില് ഇല്ലാത്തതും, അവസാനം ഇല്ലാത്തതും, ഇടയില് ഇല്ലാത്തതും വെറും നാമമാത്രമാണ്; പരമാത്മാവാല് സത്തയായി സ്ഥാപിതമായതേ യാഥാര്ത്ഥ്യം. അതില്ലാത്തതും, എന്നിരുന്നാലും ദൃശ്യമാകുന്നതും, രാജസ്സിന്റെ വ്യുത്പത്തിയാണ്; സ്വയം പ്രകാശമായ ബ്രഹ്മം അത്ഭുതകരമായ ഭേദഭാവങ്ങളായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്, വിശയങ്ങള്, മനസ്സും അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങളുമാണ്. അതിനാല് ബ്രഹ്മത്തെ വിവേകപൂര്വ്വം തിരിച്ചറിയുകയും, വിരുദ്ധവാദങ്ങളെ നിപുണതയോടെ നിരസിക്കുകയും ചെയ്തു സ്വയം സംശയം ഇല്ലാതാക്കി, ആനന്ദത്തില് തൃപ്തനായി, ആഗ്രഹവിഷയങ്ങളില് അസക്തനായി നിലകൊള്ളണം. ആത്മാവ് ഭൂമിയില്നിന്ന് നിര്മ്മിതമായ ശരീരമോ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളോ, ദേവന്മാരോ, അസുരന്മാരോ, വായുവോ, ജലമോ, അഗ്നിയോ അല്ല; മനസ്സു അഹാരം, ബുദ്ധി സത്ത്വം, അഹങ്കാരം ആകാശം, ഭൂമി പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സംയോജനം. സ്വസ്ഥലഭേദം വ്യക്തമാക്കുന്നവന് ഗുണാത്മകമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് എങ്ങനെ ബാധിക്കും? അല്ലെങ്കില് അവ അലയുമ്പോള് എന്ത് ദോഷം? മേഘങ്ങള് സൂര്യനെ മറച്ചാലും, അവ മാറുമ്പോള് സൂര്യനെ ബാധിക്കാത്തതുപോലെ. ആകാശം വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയുടെ ഗുണങ്ങളോട് ബന്ധമില്ലാത്തതുപോലെ, അവയുടെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോള് പോലും, അക്ഷരം സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ് എന്ന ഗുണങ്ങള്ക്ക് അകറ്റപ്പെട്ടതും അവയാല് ബാധിക്കപ്പെടാത്തതുമാണ്—അവയാണ് മനസ്സിന്റെ സംസാരകാരണം. എങ്കിലും, മായയുടെ സൃഷ്ടിയായ ഗുണങ്ങളുമായി സഹവാസം ഒഴിവാക്കണം; എന്നിലേക്കുള്ള ദൃഢമായ ഭക്തിയിലൂടെ മനസ്സിലുള്ള രാജസ്സിന്റെ മലിനത പൂര്ണ്ണമായും നീങ്ങുന്നതുവരെ. വ്യാജയോഗികള് ദൈവങ്ങളോ മനുഷ്യന്മാരോ സൃഷ്ടിച്ച തടസ്സങ്ങളാല് തടയപ്പെടുമ്പോള്, മുന്പത്തെ അഭ്യാസശേഷിയാല് വീണ്ടും യോഗം ചെയ്യുന്നു; എന്നാല് കര്മ്മപദ്ധതിയില് അല്ല. കര്മ്മം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; ജീവന് ഒരു കാരണത്താലോ വിധിയാലോ പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു; എന്നാല് പ്രബുദ്ധനായോ, പ്രകൃതിയില് നിലകൊണ്ടാലും, ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. നില്ക്കുമ്പോഴും, ഇരിക്കുമ്പോഴും, നടക്കുമ്പോഴും, കിടക്കുമ്പോഴും, ശൗചം ചെയ്യുമ്പോഴും, അഹാരം കഴിക്കുമ്പോഴും—ആത്മാവില് ലയിച്ച മനസ്സ് അതിനെ മറ്റൊന്നായി കാണുന്നില്ല. ഇന്ദ്രിയവിഷയം യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാല്, വിവിധ വിവേകങ്ങളാല് അതിന്റെ വിപരീതവും കാണുമ്പോള്, ബുദ്ധിമാന്മാര് അതിനെ യഥാര്ത്ഥം എന്നു കരുതുന്നില്ല—ഉണര്ന്നപ്പോള് സ്വപ്നം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ. ഗുണങ്ങളുടെയും കര്മ്മങ്ങളുടെയും പഴയവൈരാഗ്യങ്ങള് അജ്ഞാനത്താല് ആത്മാവില് വേര്പെടുത്താതെ നിലനില്ക്കുമ്പോള്, അവ നിരീക്ഷണമാത്രത്തില് അവസാനിക്കുന്നു; ആത്മാവ് പിടിക്കപ്പെടുന്നതല്ല, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമല്ല.