പണ്ഡിതന്! ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭാഗ്യവാന്മാരാണ് ഞങ്ങള്, ഞങ്ങള് ക്ഷത്രിയര് എന്ന് പേര് മാത്രം ഉള്ളവരാണ് എങ്കിലും, കൃഷ്ണന്റെ ദിവ്യകഥകള് എന്ന അമൃതം നിങ്ങളില് നിന്ന് നിരന്തരം കുടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോള് ബദരായണന്റെ പുത്രന് — ആനന്ത്യഹൃദയത്തില് ലയിച്ചിരുന്ന അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് — ഓര്മയിലേക്കെത്തി, ബാഹ്യദൃഷ്ടി പ്രയാസത്തോടെ വീണ്ടെടുത്തു, ഭാഗവത ഭക്തന്മാരില് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവന് മുന്നില് പതിയെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു. “ദ്വിജന്മാരില് ഏറ്റവും നല്ലവന്, ഇവിടെ നിങ്ങള് ചോദിച്ചതുപോലെ, കൃഷ്ണന്റെ ലീലാവതാരങ്ങളും ദിവ്യകൃത്യങ്ങളും പൂര്ണ്ണമായി ഞാന് വിവരിച്ചു. ആരെങ്കിലും വീണുപോകുകയോ, തളരുകയോ, ദുഃഖിതനാകുകയോ, വെട്ടപ്പെടുകയോ, അശക്തനാകുകയോ ചെയ്താലും, ‘ഹരി’യെ ഉച്ചരിച്ചാല് അവന് എല്ലാ പാപങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അനന്തനായ ഭഗവാന് ശൃവിക്കപ്പെടുമ്പോള്, അവന്റെ ശക്തി കേള്വിയിലൂടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ അവന് ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തില് പ്രവേശിച്ച് അവരെ ദുഃഖത്തില് നിന്ന് പൂര്ണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു — സൂര്യനും ശക്തമായ കാറ്റും ഇരുണ്ടതും മേഘവും നീക്കുന്നതുപോലെ. ഭഗവാന്റെ ദിവ്യമായ ഗുണങ്ങള് പറയാത്ത ശൂന്യമായ വാക്കുകളും അസത്യകഥകളും പറയേണ്ടതല്ല; യഥാര്ത്ഥം, ശുഭം, പവിത്രം — എല്ലാം ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങള് ഉണർത്തുന്നതാണ്. ഭഗവാന്റെ ഉത്തമകീര്ത്തി പാടുമ്പോള് മാത്രം, അത് മനസ്സിന് മഹോത്സവം, സദാ പുതുമയും ആകർഷണവും, ആനന്ദവും നല്കുന്നു; അത് ജനങ്ങളുടെ ദുഃഖസാഗരം ഉണക്കുന്നു. ഹരിയുടെ കീര്ത്തി ലോകത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിനെ കുറിച്ച് പ്രസംഗിക്കാത്ത, എത്രയും അലങ്കാരമുള്ള വാക്കുകളും, കാക്കകള് മാത്രം കുളിക്കുന്ന സ്ഥലത്തെപ്പോലെയാണ് — ഹംസകള് അവിടെ പോകാറില്ല; അച്യുതന് ഉള്ളിടത്താണ് സത്യഭക്തന്മാര് ഉള്ളത്. അനന്തനായ ഭഗവാന്റെ നാമവും ഗുണവും അടങ്ങിയ, പദംതന്നെ അപാകൃതമായിരുന്നാലും, ആ വാക്ക് ജനങ്ങളുടെ പാപം കഴുകിക്കളയുന്നു; സദ്ഭവങ്ങള് അതു കേള്ക്കും, പാടും, ചൊല്ലും. അച്യുതാ! അവിടുത്തെ ഭക്തിയില്ലാതെ, സ്വച്ഛമായ ജ്ഞാനവും, നിഷ്കാമമായ കര്മവും പോലും പ്രകാശിക്കില്ല; ഭഗവാനെ അര്പ്പിക്കാത്ത, ഏറ്റവും നല്ല കര്മം പോലും ദീര്ഘകാലം ഗുണം നല്കില്ല. ജാതി, ആശ്രമം, തപസ്സ്, അധ്യയനം എന്നിവയിലൂടെ പ്രശസ്തിയും ഐശ്വര്യവും നേടാനുള്ള എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും, ശ്രീധരന്റെ പാദസ്മരണയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോള് മാത്രമേ ഉത്തമമായിരിക്കൂ — ഹരിയുടെ ഗുണങ്ങള് ഭക്തിയോടെ കേള്ക്കുകയും പുകഴ്തുകയും ചെയ്യുമ്പോള്. കൃഷ്ണന്റെ പാദസ്മരണ എല്ലാ അശുഭം നശിപ്പിക്കുന്നു, ശുഭം നല്കുന്നു, മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു, അന്തര്യാമിയായ ഭഗവാന്റെ പരമഭക്തി നല്കുന്നു, ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും നല്കുന്നു. ദ്വിജന്മാരില് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠന്മാരായ നിങ്ങള് ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്, കാരണം നിങ്ങള് നാരായണനെ — ദേവതകളുടെ ദേവന്, സകലഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവ്, ഭരണാധികാരി — ഹൃദയത്തില് സ്ഥിരമായി ധ്യാനിച്ച്, നിരന്തരം ആരാധിക്കുന്നു. ഞാനും, രാജാവ് പരിചിതന് ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചപ്പോള്, മഹാമുനിമാരുടെ സാന്നിധ്യത്തില് പരമമുനിയുടെ വായില് നിന്ന് കേട്ട ആത്മതത്ത്വം വീണ്ടും ഓര്മിച്ചു. ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ശക്തനായ ഭഗവാന്റെ ഗുണകൃത്യങ്ങള് ഞാന് നിങ്ങള്ക്ക് വിവരിച്ചു; അവന്റെ മഹത്വം എല്ലാ ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്നു. സ്ഥിരമായ മനസ്സും വിശ്വാസവും ഉള്ളവര് ഈ കഥ ദിവസവും, ഒരു നിമിഷം പോലും ചൊല്ലുകയോ കേള്ക്കുകയോ ചെയ്താല് തങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ചന്ദ്ര മാസത്തിലെ പന്ത്രണ്ടാം അല്ലെങ്കില് പതിനൊന്നാം തീയതിയില് ഇത് കേള്ക്കുന്നത് ദീര്ഘായുസ്സ് നല്കുന്നു; ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ചൊല്ലുമ്പോള് പാപം മോചനം ലഭിക്കുന്നു. പുഷ്കര, മഥുര, ദ്വാരക എന്നീ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളില് ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ആത്മനിയന്ത്രിതനായി ഈ കഥ ചൊല്ലുന്നവന് ഭയത്തില് നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങള് പുകഴ്ത്തി കേള്ക്കുമ്പോള് — ദേവതകള്, സിദ്ധര്, പിതാക്കന്മാര്, മനുക്കള്, രാജാക്കന്മാര് — പാടുന്നവന് അല്ലെങ്കില് കേള്ക്കുന്നവന് ആഗ്രഹിച്ച ദാനങ്ങള് നല്കുന്നു. ദ്വിജന് ഋഗ്, യജുര്, സാമവേദങ്ങള് പഠിച്ചാല് തേന്, നെയ്യ്, പാലിന്റെ പ്രവാഹങ്ങള് ലഭിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ ഈ പുരാണ സമാഹാരം പഠിക്കുന്ന ദ്വിജന് ഭഗവാന് പറഞ്ഞ പരമപദം നേടുന്നു. പഠനത്തിലൂടെ ബ്രാഹ്മണന് ജ്ഞാനം നേടുന്നു, ക്ഷത്രിയന് സമുദ്രത്തിന്റെ ഭരണാധികാരി ആകുന്നു, വൈശ്യന് ധനത്തിന്റെ അധിപതിയാകുന്നു, ശൂദ്രന് പാപത്തില് നിന്ന് ശുദ്ധിയാകുന്നു. മറ്റിടത്ത് ഹരി — സകലഭൂതങ്ങളുടെ ഭഗവാന്, കലി യുഗത്തിന്റെ മലിനതയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവന് — നിരന്തരം പാടപ്പെടുന്നില്ല; എന്നാല് ഇവിടെ, ആകൃതിയിലാകെ സമ്പൂര്ണ്ണമായ ഭഗവാനെ ഈ കഥകളില് പദംപദമായി പാടുന്നു. അജന്, അനന്തന്, സത്യസ്വരൂപന്, സൃഷ്ടി, നില, ലയമെന്നു സകലവും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയുള്ളവന്, ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്ര, ശിവ തുടങ്ങിയ ദേവതകള്ക്കും അതിന്റെ മഹത്വം ഗ്രഹിക്കാനാവാത്തവന് — അച്യുതന് — നിങ്ങളെ ഞാന് വന്ദിക്കുന്നു. ദേവതകളില് പരമമായ നിത്യന്, തന്റെ ശക്തിയാല് സ്തിരവും ചലനവും ഉള്ള ലോകങ്ങളെ തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചവന്, പുണ്യവാന്മാര് മാത്രം അറിവ് നേടുന്നവന് — അവന് വന്ദനം. വ്യാസപുത്രന് — ആത്മാനന്ദത്തില് ലയിച്ച, മറ്റൊന്നിലും ആകൃഷ്ടനല്ലാത്ത, അജയനായ ഭഗവാന്റെ ലീലയില് ആകർഷിതനായി, കരുണയോടെ ഈ പുരാണം — സത്യത്തിന്റെ ദീപം, പാപനാശിനി — വെളിപ്പെടുത്തിയവന് — അവന് വന്ദനം. സൂതന് പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം, മൈത്രേയയില് നിന്ന് ആത്മതത്ത്വം പഠിച്ച ശേഷം, വിദ്യുരന് തീര്ഥയാത്ര പൂര്ത്തിയാക്കി, ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി; അവളുടെ ജ്ഞാനാഗ്രഹണം പൂര്ത്തിയാക്കി. കൗശാരവമുനിയുടെ മുമ്പില് വിദ്യുരന് ചോദ്യങ്ങള് ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് അവന് ഗോവിന്ദന് പ്രപഞ്ചഭക്തി നേടിയിരുന്നു; പിന്നെ ചോദ്യങ്ങള് അവസാനിപ്പിച്ചു. അവന്റെ ബന്ധുവായ വിദ്യുരനെ തിരിച്ചെത്തുന്നത് കണ്ട ധര്മപുത്രനും സഹോദരന്മാരും, ധൃതരാഷ്ട്രനും, യുയുത്സുവും, സൂതനും, കൃപനും, പൃഥയും, ഗാന്ധാരി, ദ്രൗപദി, സുഭദ്ര, ഉത്തര, കൃപി, പാണ്ഡുവിന്റെ മറ്റ് ഭാര്യമാര്, അവരുടെ പുത്രന്മാര്, സ്ത്രീബന്ധുക്കള് — എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു, ജീവന് തന്നെ ശരീരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയതുപോലെ, ശരിയായ രീതിയില് സമീപിച്ച്, അളിഞ്ഞു, വന്ദനം ചെയ്തു. വിരഹം കൊണ്ടുള്ള longing-ല് അവര് സ്നേഹത്തിന്റെ കണ്ണീര് ഒഴിച്ചു; രാജാവ് അവനെ ആദരിച്ചു, സീറ്റ് നല്കി, സ്വാഗതം ചെയ്തു. ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, വിശ്രമിച്ച്, സുഖകരമായി ഇരുന്ന ശേഷം, രാജാവ് വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു, എല്ലാവരും കേള്ക്കുമ്പോള് ചോദിച്ചു: “നമുക്ക് നിങ്ങളെ ഓര്മ്മയുണ്ടോ? നിങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തില് ഞങ്ങള് വളര്ന്നത്, ഞങ്ങളുടെ അമ്മയോടൊപ്പം വിഷം, തീ തുടങ്ങിയ പല അപകടങ്ങളില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടത് ഓര്മ്മയുണ്ടോ? ഭൂമിയില് യാത്ര ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് എങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്നതാണ്? ഭൂമിയിലെ പ്രധാന തീര്ഥസ്ഥലങ്ങളും പുണ്യഭൂമികളും സന്ദര്ശിച്ചോ? ഭക്തന്മാരായ നിങ്ങള് തന്നെയാണ് തീര്ഥം; കാരണം, ഗദാധാരിയെ ഹൃദയത്തില് ധരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, നിങ്ങള് പുണ്യസ്ഥലങ്ങള് പോലും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. കൃഷ്ണഭക്തരായ നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും കണ്ടോ, കേട്ടോ? യദവര് അവരുടെ നഗരത്തില് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നുണ്ടോ? അങ്ങനെ ധര്മരാജന് ചോദിച്ചപ്പോള്, വിദ്യുരന് അനുഭവിച്ചതുപോലെ, ഒന്നൊന്നായി എല്ലാം വിവരിച്ചു; യദു വംശത്തിന്റെ നാശം മാത്രം പറഞ്ഞില്ല — കാരണം, അതു ദുഃഖകരവും സഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതും ആയതിനാല്, അവന്റെ കരുണ കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖം കാണാന് കഴിയില്ലായിരുന്നു. അവിടെ കുറേ നാളുകള് ദൈവം പോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, സന്തോഷത്തോടെ താമസിച്ചു; തന്റെ മൂത്ത സഹോദരന് ആരോഗ്യവും, എല്ലാവര്ക്കും സന്തോഷവും നല്കി.