ବ୍ରଜର ଗୋପମାନେ ସଦା ଗୋପାଳନ, କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ, ଋଣଦାନ, ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋପାଳନକୁ ନିଜ ଧର୍ମ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ରଜୋଗୁଣର ଉତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ନାନା ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରେରଣାରେ ମେଘ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଜଳ ବର୍ଷା କରେ, ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଆମେ ନ ଥିଲେ ନଗର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଘର; ଆମେ ନିତ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲୁ। ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉ। ନାନା ପ୍ରକାର ଖିରା, ଖିର, ସୂପ, ପିଠା, ଚପଟି, ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ। ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଯଥାଯଥ ହୋମ କରନ୍ତୁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ମହାଭୋଗ ଓ ଗାଁ ଦାନ କରାଯାଉ। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ଯେପରି Horse-keeper, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଓ ପତିତ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଗାଁମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ପରେ ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଭୋଜନ କରି, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତୁ। ଏହି ମତ ମୋର, ଯଦି ତୁମେ ମନେ ପସନ୍ଦ କର, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ କାଳ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର କୁ ଦଳିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, ନନ୍ଦାଦି ଗୋପମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ ମନ୍ୟ କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଚାରଣ କଲେ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ। ଯଥାଯଥ ଦାନ କରି, ଗାଁମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋମାତାମାନେ ଆଗରେ ରଖି ପାହାଡ଼କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ସୁସଜ୍ଜିତ ବୃଷଭ ଯୁକ୍ତ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗୀତ ଗାଇ ଚଲିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ, ଗୋପମାନେ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱାସ ଜଗାଇବାକୁ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ‘ମୁଁ ପାହାଡ଼’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ ଏବଂ ବିପୁଳ ରୂପେ ସମସ୍ତ ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କୁ, ଗୋପମାନେ ସହ କୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ ନିଜରେ ନମସ୍କାର କଲେ, କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଆମେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଛୁ।” ସେ, ଇଚ୍ଛାମୟ ରୂପେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଅଛି। ଏପରିଭାବେ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପାହାଡ଼, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରି, ପୁନଃ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଚତୁର୍ବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ହେଲା। ଏହିପରେ, କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମୋତେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ, ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କର, ତେବେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବୁ।” ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବରେ କପିଳ ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେ ମୁନି ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ନିରଲେପ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଅଗ୍ନି ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ରୟ ବିନା। ସେ ମନକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ-ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇଁଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ନିଜେ ନିର୍ଗୁଣ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଲଗାଇଲେ। ଅହଂକାର ଓ ମମତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବାତୀତ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିରମନ, ତରଙ୍ଗହୀନ ସାଗର ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ବାସୁଦେବ, ସମସ୍ତଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଦାସ୍ୟ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମନେ ଅନୁଭବ କଲେ। ଇଚ୍ଛା-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଭୁପ୍ରତି ଭକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରମ ଭକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଧିଗମ କଲେ। ମୁକୁଟ, କଙ୍କଣ, ହାର, ନୂପୁର, କମରବନ୍ଧ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମାଳା ଓ ମୂଳ୍ୟବାନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଗଳାରେ, ସିଂହ ଭଳି ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ କନ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଚିନ୍ତାମଣି ପରି ଦେହର ଦୀପ୍ତି। ତିନି ରେଖା ନିହିତ ଉଦର, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ର ସ୍ପନ୍ଦନରେ ଚଳିତ, ନାଭିର ଭୂମିକାରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗର୍ଭୀତ ଓ ବାହ୍ୟ ହେଉଛି। ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ସୁନା କମରବନ୍ଧ, ଶ୍ୟାମ ନିତମ୍ଭ, ସମତଳ ଜଂଘା, ଗୁଡ଼ି, ଗୋଡ଼, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ମନୋହର। ପଦମ ପତ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ଚରଣ ଏବଂ ତାର ନଖର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ। ହେ ଗୁରୁ, ଏହି ଚରଣକୁ ଦେଖାଇଦିଅ, ଯାହା ଅବିଦ୍ୟା ଅନ୍ଧକାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପଥ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଚାହିଁଥାନ୍ତି ସେମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଏହାର ଉପାସନା କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ଭୟ ହୀନ ହୁଏ। ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ, ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ; ଆତ୍ମସ୍ଵାମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଚରମ ଅବସ୍ଥା ପାଖରେ ନ ଥାଏ। ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦକୁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିବାକୁ କିଏ ଚାହିବ?