ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ, ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ମହାପୁରୁଷ ନିଜର ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ, ମୁଁ ନିଜରେ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସୁଖର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏନାହିଁ। ଯେପରିକି ଜଣେ ଉତ୍ତାପ ଅଗ୍ନି ନିକଟେ ଯାଇ କାଠିନ୍ୟ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଭୟାନକ ସଂସାର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ଉପରେ-ନିମ୍ନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାନ୍ତ, ଏକ ଦୃଢ଼ ନାଉ ପରି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ଜୀବମାନଙ୍କର ଜୀବନ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବି; ଧର୍ମ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଧନ; ଏହି ଜଗତରେ ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମହାପୁରୁଷ ଅଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା। ମହାପୁରୁଷମାନେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିବା; ଦେବତା, ସଜନ, ସନ୍ତ ଓ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏପରି ଭାବରେ, ବୈତସେନା, ଉର୍ବଶୀ ଜଗତ ଭୋଗରେ ଅସକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସ୍ପର୍ଶର ଗୁଣ—ମୃଦୁ ଓ କଠିନ, ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତା—ଏହା ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣ। ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ—ଚଳନ, ଏକତ୍ରିକରଣ, ଅର୍ଜନ, ବସ୍ତୁ ଓ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ସାର୍ଥକତା—ଏହି ଗୁଣ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉପକରଣ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ—ବସ୍ତୁ ଭାବ, ଗୁଣ ଭାବ, ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଭାବ—ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦିଆଯାଏ। ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ—ପ୍ରକାଶ, ରନ୍ଧନ, ଉଷ୍ଣତା, ଦାହ, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଖୁଦା ଓ ପିପାସା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା। ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ରସ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଜିହ୍ୱା ଉପକରଣ ହୁଏ। ଏକ ରସ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ରିଙ୍ଗ, ମିଠା, ତିତ, ଜଳ, ଖଟା ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ—ଭିଜାଇବା, ଦୃଢ଼ କରିବା, ଆନନ୍ଦ ଦେଇବା, ଜୀବନ ରକ୍ଷା, ପୋଷଣ, ଉତ୍ସାହ, ଉଷ୍ଣତା ଶମନ, ପ୍ରଚୁରତା—ଏହି ଅନେକ ଉପକାର। ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ନାକ ଉପକରଣ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତି ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଭିନ୍ନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ମାଟି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଖଟା ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ପୃଥିବୀର କାର୍ଯ୍ୟ—ଉତ୍ପତ୍ତିର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମର ନିବାସ, ସମ୍ବଳ, ସତ୍ୟ ଭେଦ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା। ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଉପଯୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ଖାସ ଗୁଣର ଉପରେ ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଶ୍ବାସ ହେଉଛି ବାୟୁ, ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ରସ ହେଉଛି ଜଳ, ଗନ୍ଧ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ। ଏକ ଗୁଣ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଏହିଭଳି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖିଯାଏ। ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସାତ ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ପ୍ରାଥମିକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଏପରି ଯୋଗ ହୋଇ ଅଚେତନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାରୁ କୋସ୍ମିକ୍ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ବିରାଟ୍ ଭାବରେ ଉତ୍କଳିତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଦଶଟି ଉତ୍ତରାଧିକ୍ କଭରିଂ—ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ—ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ବାହାରେ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଶ୍ରୀ ହରିଙ୍କର ଆକୃତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଗତ ହୋଇ, ଜଳରେ ଶୟନ କରି, ମହାଦେବ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଖାଲି ଜାଗାକୁ ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ମୁଖ ଖୋଲିଲି, ଯାହାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ପରେ ନାକ ଖୋଲିଲି, ଯାହାରୁ ଶ୍ବାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗନ୍ଧରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲି, ଯାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ପରେ କାନ ଖୋଲିଲି, ଯାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଶ୍ରବଣରୁ ଦିଶା। ବିରାଟ୍ ଚର୍ମ ଭାଗ କଟିଲେ, ତାହାରୁ କେଶ, ଶରୀର କେଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ତାପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଶୁକ୍ରରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଗୁଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା। ଗୁଦରୁ ଅପାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଏହି ଜଗତର ଭୟ। ହାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା; ତାହାରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର। ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା; ତାହାରୁ ଚଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ଶିରା ଖୋଲିଲି, ତାହାରୁ ରକ୍ତ ଭରିଗଲା। ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ପେଟ ଖୋଲିଲା। ଏପରେ ଖୁଦା ଓ ପିପାସା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଧାର ହେଲା। ପରେ ହୃଦୟ ଖୋଲିଲି, ତାହାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବୁଦ୍ଧିରୁ ସରସ୍ୱତୀ; ଅହଙ୍କାରରୁ ରୁଦ୍ର; ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ପରେ, ସେ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷକୁ ଉଠାଇପାରିଲେନାହିଁ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଖରେ ବାଣୀ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେନାହିଁ। ବାୟୁ ନାକରେ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେନାହିଁ। ଦିଶା କାନରେ ଶ୍ରବଣ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେନାହିଁ।