ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଦିକାଳରେ, ଅଗ୍ନିର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ଯେପରିକି ଆଲୋକ ଦେବା, ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ଧିବା, ଉଷ୍ମା ଦେବା, ଜଳାଇବା, ଶୀତକୁ ଦୂର କରିବା, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ କରିବା, ତଥା ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା। ଏହି ଅଗ୍ନି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ ରୂପାନ୍ତର କରି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ରସରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ରସ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଜିହ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଏକ ରସ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ରିଙ୍ଗ, ମଧୁର, ତିକ୍ତ, କଟୁ, ଆମ୍ଳ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ଏହିପରି ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—ଭିଜାଇବା, ଜମାଇବା, ପୂରଣ କରିବା, ପୋଷଣ କରିବା, ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ଉଷ୍ମା ଶମନ କରିବା, ଏବଂ ପ୍ରଚୁରତା ଦେବା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ନାକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଏକ ଗନ୍ଧ ମୃତ୍ସ୍ନା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଲା। ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—ସମସ୍ତ ରୂପ ନିର୍ମାଣର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟର ବାସସ୍ଥାନ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତାକୁ ଶ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କୁହାଯାଏ ସ୍ପର୍ଶ, ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି, ଜଳର ବିଶେଷ ଦ୍ୱାରା ରସାସ୍ୱାଦନ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟରେ ନାହିଁ, ଏହିଭଳି ଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଅଜଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହାରୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଳ ଆଦି ଦଶଟି ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି ଏବଂ ବାହାରେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି, ଯାହା ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କର ଆକୃତି। ସୁର୍ଯ୍ୟମୟ କୋଷ ରୁପରୁ ଉଠି, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଜଳ ଉପରେ ଶୟାନ ହେଲେ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ସେଠାରୁ ଭାଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଭାଷାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ନାକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଗନ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଚକ୍ଷୁର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କାନ ଉପଜିଲା, ତାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଏବଂ ଦିଗ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କର ଚର୍ମ ଫାଟିଲା, ସେଠାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା। ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଗୁଦ୍ଦ୍ୱାର ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା, ଦେହରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କର ହାତ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା, ଏଠାରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତାହାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ପାଦ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା, ଏଠାରୁ ଚଳନ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଶିରା ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା, ଏଠାରୁ ରକ୍ତ ଏବଂ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପରେ ଉଦର ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସାଗର ସେମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ପରେ ହୃଦୟ ଫାଟିଲା, ଏଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ବି ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁନଃ ପୁନଃ ଉଠାଇବା ପ୍ରୟାସ କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଁହ ମାଧ୍ୟମରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ନାକ ମାଧ୍ୟମରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁର ମାଧ୍ୟମରେ, ଦିଗ୍ ଶ୍ରବଣ ମାଧ୍ୟମରେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ, ଜଳ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ୟମରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଗୁଦ୍ଦ୍ୱାର ମାଧ୍ୟମରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତ ମାଧ୍ୟମରେ, ବିଷ୍ଣୁ ପାଦ ମାଧ୍ୟମରେ, ନଦୀ ଶିରା ମାଧ୍ୟମରେ, ସାଗର ଉଦର ମାଧ୍ୟମରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ହୃଦୟ ମାଧ୍ୟମରେ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧି ମାଧ୍ୟମରେ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଚେତନା ସହିତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଜଳ ଉପରୁ ଉଠିଲେ। ଯେପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ବିନା ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହେଲା। ଏହି ଭିତରେ ଏକ ଶିକ୍ଷା ରହିଛି—ଯେଉଁପରି ମନ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ହୋଇଥାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିଭଳି ଏକ ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡକୁ ଉଠାଇ ଭୃଜବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ସେତେବେଳେ ସୁରଭି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋଲୋକରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅପରାଧରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଗୋପନ ଭାବରେ ଆସି, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ମଣି ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭିତ ହୋଇ ହସ୍ତ ଯୋଡି କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ନିବାସ ସତ୍ତାର ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ଵୀ, ରାଗ ଓ ତମ ରହିତ।