ଏକ ଦିନ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ରେଣୀର ଜ୍ଞାନ ଓ ଚିନ୍ତନର ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁ ଏକ ଆତ୍ମନ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାର କରିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି, ପାରମ୍ପରିକତା ଓ ତର୍କ—ଏହି ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ସମୟ ଓ କାରଣତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।” ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବ୍ଯଖ୍ୟା କରିଲେ, “ଯେପରି ଦୁଇ କାଳରେ ନିଜେ ତିଆରି କରା ହୋଇଥିବା ସୁନା ସମସ୍ତ ସୁନା ଜିନିଷରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନାମ-ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସତ୍ତା ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି।” ସେ ଆଉ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ—କାରଣ, କ୍ରିୟା, ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏହାର ଯୋଗ ଓ ବିୟୋଗରେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ସତ୍ୟ। ଯାହା ଆଗରେ ନାହିଁ, ପଛରେ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯାହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମନ୍ୟ କରାଯାଇଛି, ସେହି ହିଁ ଅଛି।” ପ୍ରଭୁ ଦେଖାଇଲେ, “ଯାହା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ରଜସର ବିକାର; ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନତାରେ—ବ୍ରହ୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୋଗ୍ୟ, ମନ ଓ ତାହାର ବିକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।” ସେ କହିଲେ, “ସ୍ପଷ୍ଟ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଚିହ୍ନିବା ଓ ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଖଣ୍ଡନ କୁଶଳତାରେ, ଜନେ ନିଜ ଆତ୍ମ-ସନ୍ଦେହ କଟି, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକାର ହେବା ଉଚିତ।” ଏହି ଆତ୍ମା ନ ମୃତ୍ତିକା ଦେହ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନ ଦେବତା, ଦାନବ, ପବନ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି; ମନ ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ଭୂମି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ସମତୁଳନ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ୟାପି କରିପାରିବ? କିମ୍ବା ଏହି ଜଡିତ ହେଲେ କଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଗଲା ପରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନା।” ଏହି ଅଜର ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ, ତମସ—ମନର ପୁନଃଜନ୍ମର କାରଣ—ଏହି ଗୁଣରେ ଅସ୍ପର୍ଶିତ; ଯେପରି ଆକାଶ ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଭୂମିର ଗୁଣରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନା। ତଥାପି, ମାୟାର ତିଆରି ଗୁଣ ସହିତ ସଂଗ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜସ ଦୂର ହେଉ। ଯେଉଁ ଅସତ୍ୟ ଯୋଗୀ ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସରେ ଯୋଗ ଚାଲାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କ୍ରିୟା ହୁଏ, ଜୀବ କାରଣ କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଭାଗ୍ୟରେ କ୍ରିୟା କରେ; କିନ୍ତୁ ଜନେ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା—ଉଭା, ବସି, ଚାଲି, ଶୁଇ, ମୁକ୍ତ କରି, ଖାଇ—ଆତ୍ମା ଗ୍ରହଣ କରେ, ମନ ଆତ୍ମାରେ ବସି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟ ଦେଖି, ତର୍କ କରି ଅନ୍ୟ ଦେଖିବା, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ମନ୍ୟ କରନ୍ତିନା—ଯେପରି ଜାଗିବା ପରେ ସ୍ବପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଗୁଣ ଓ କ୍ରିୟାର ପ୍ରକୃତି, ଅଗ୍ୟାନରେ ଆତ୍ମା ସହିତ ଅନ୍ୟତା ଭାବି, ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଆତ୍ମା ନ ଧରାଯାଏ, ନ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ। ଯେପରି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରେ, କିନ୍ତୁ ତିଆରି କରେନାହିଁ, ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିର ଅଗ୍ୟାନ ଦୂର କରେ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମାପ୍ୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତର ଅନୁଭୂତି; ଦ୍ଵିତୀୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ବାଣୀ ଶାନ୍ତ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବାଣୀ ଓ ପ୍ରାଣ ଚାଳିତ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଭ୍ରମ ଏତିକି: ଶୁଧ୍ଧରେ ଭିନ୍ନତା ଭାବିବା; ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ। ନାମ ଓ ରୂପରେ ଯାହା ଧରାଯାଏ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଅପରିବାଦିତ—ଏହି ଅର୍ଥହୀନ ହେଲେ ମାତ୍ର ପ୍ରଶଂସା; ଏହି ଦ୍ଵିତୀୟତା ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଜନେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି। ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇନାହିଁ, ଦେହର ବିପରୀତ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏହା ପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଜନେ ଅସୁବିଧାକୁ ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସରେ ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ତପସ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ମୋର ଧ୍ୟାନ, ନାମ ଜପ ଓ ଏହିପରି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅସୁବିଧାକୁ ଦୂର କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯୋଗ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଦେହକୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଭଲ ଓ ଦୃଢ଼ କରି, ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି କୌଶଳ ଆଦର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଫଳହୀନ; ଦେହ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଗଛର ଫଳ ପରି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋତେ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀ ଯେଉଁ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେ ବାଧାରେ ବିପରିତ ହୁଏନାହିଁ, ଇଚ୍ଛା ହୀନ ହୋଇ, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏକ ନାରୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀ ବିଦାୟ ହେବାକୁ ଜାଣିନଥିବା, ନିଜ ଆସନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ପୂର୍ବ ପରି ବ୍ୟବହାର କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ପୂଜା କରିବା ସମୟରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପାଦରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଦୁଇରା ହରିଣୀ ପରି ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟ ନେଇ ବସିଥାଏ। ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କରେ, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁ ଜଳରେ କାନ୍ଦେ; ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟ ଦବାଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରେ—“ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରା ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଚୋର ଓ ଅପସଦ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୟ ଦେଇଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ଶୋକ କରି, ଯୁବତୀ ଅରଣ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପାଦରେ ପଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁ ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଝରାଇଲେ। ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ରଖି, ମୃତ୍ୟୁରେ ସାଥି ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କଲେ, ଶୋକ କରି। ଏଠାରେ, ପୂର୍ବ ମିତ୍ର ଏକ ଆତ୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ସେଉଁଠି ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିବା ଯୁବତୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, “ମହାଶୟା, ତୁମେ କିଏ? ତୁମେ କାହାର?