ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଗୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ଆସିଛି। ସେମାନେ, ଯେଉଁଠି ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାଧାରେ ଅଟକି ଯାଇଥିଲେ, ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ପୁନି ଯୋଗ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ପ୍ରକାରରେ ନୁହେଁ। ଏଠି କର୍ମ ହେଉଛି, ଜୀବ କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ତୃଷ୍ଣା ବିଦାୟ କରି, ନିଜ ସ୍ଵ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଉଭୟ ଦୃଢ଼, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ମୁକ୍ତି, କିମ୍ବା ଖାଇବା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ନିଜରେ ବିନ୍ୟାସିତ ଥିବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ନାହିଁ। ଯଦି କେହି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବିଚାରରେ ବିରୋଧାଭାସ ଦେଖିବେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଜାଗିବା ପରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଯେଉଁ ଆକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଅନୁସୂତି ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ଭାବି ଯାଏ, ଏହା ଦୃଢ଼ ଅବଲୋକନରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, କେଉଁଠି ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟର ଚକ୍ଷୁରେ ଅନ୍ଧାରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧାରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ଆପଣ ଆଲୋକମୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅପାର, ସମସ୍ତର ଅନୁଭୂତି, ଏକମାତ୍ର, ଯେଉଁଠି କଥା ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କଥା ଓ ପ୍ରାଣ ଚାଳିତ ହୁଏ। ଆତ୍ମାର ଭ୍ରମ ଏତିକି—ଶୁଧ୍ଧରେ ଭିନ୍ନତାର ଅଭିମତ; ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ନିଜର ଆଧାର ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଅଟୁଟ ଓ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ତାହା ଅର୍ଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ସ୍ତୁତି; ଏପରି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିବା। ଏକ ଅପକ୍୵ା ଯୋଗୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏହା ପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନ ଶକ୍ତିରେ ଅସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ସହିତ ଦୁଃଖକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୋର ନାମ ଜପ କରି, କିମ୍ବା ଯୋଗୀ ଗୁରୁଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରି ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଶରୀରକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନ୍ଦର କରି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଦକ୍ଷତା ଗୌରବ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଫଳହୀନ; ଶରୀର ଅସ୍ଥାୟୀ, ଗଛର ଫଳ ପରି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶରୀର ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯୋଗ ଛାଡ଼ି ମୋପାଇଁ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମୋରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ବିଘ୍ନରେ ଅଚଳ, ତୃଷ୍ଣାହୀନ, ନିଜର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ନାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅନିଷ୍ପତି ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜଣାନିଥିଲେ, ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ, ପୂର୍ବ ପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ ଉଷ୍ମତା ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟ ନେଇ ବସିଥିଲେ, ଏକ ମୃଗୀ ପରି ତାଙ୍କ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ, ଅସହଯ, ମିତ୍ରହୀନ, ଅଶ୍ରୁ ଭରି କାନ୍ଦିଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଅସ୍ତନ୍ତି ଦବାଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ରବୃତ୍ତ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ଚୋର ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅପସାନ୍ନମାନେ ଭୟ କରୁଛନ୍ତି।" ଏପରି ଶୋକ କରି, ଏହି ଯୁବତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁ ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଝାଡ଼ିଥିଲେ। ସେ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ତାହାରେ ରଖି, ମୃତ୍ୟୁରେ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ମନ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏଠି, ଏକ ପୂର୍ବ ମିତ୍ର, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ: "ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି କିଏ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମେ ମୋତେ ମିତ୍ର ଭାବି ଚିହ୍ନିବାକୁ ପାରିଛ? ଯେଉଁଠି ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଠି ଘୁଞ୍ଚିଥିଲୁ।" "ମିତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ଅଜଣା ସାଥୀ ଭାବି ମନେ ପକାଉଛ? ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲ, ପୃଥିବୀର ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଲ।" "ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ହଂସ, ମନ ହ୍ରଦୟରେ ମିତ୍ର ଭାବେ ବସିଥିଲୁ; ହଜାର ଅବଧି ଏକାଠି ଥିଲୁ, ବିଚ୍ଛେଦ ହୋଇନଥିଲା।" "କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ପୃଥିବୀକୁ ଗଲ, ପୃଥିବୀ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲ; ଘୁଞ୍ଚି, ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲ।" "ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଉ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି ଖୋଳ, ଛଅ ପରିବାର, ପାଞ୍ଚ ହାଟ, ପାଞ୍ଚମୂଖୀ ପ୍ରକୃତି—ଏହା ନାରୀର ନିବାସ।" "ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଆନନ୍ଦ; ନଉ ଦ୍ୱାର ଜୀବନ ଚ୍ୟାନେଲ; ଜାଠରାଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଳ; ପରିବାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଷ୍ଠୀ।" "ହାଟ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି; ପ୍ରକୃତି ଅବିନାଶୀ; ଶକ୍ତିର ନାଥ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ଜାଣିନାହିଁ।" "ଏଠି, ତୁମେ, ରାମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ, ଆନନ୍ଦିତ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହାରାଇଛ; ଏହି ସାଂଗତିରୁ, ମାସ୍ତର, ଏପରି ନିଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛ।" "ତୁମେ ଭିଦର୍ଭର କନ୍ୟା ନୁହେଁ, ଏହି ବୀର ତୁମର ମିତ୍ର ନୁହେଁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ନୁହେଁ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଦି ହୋଇଥିଲା।" "ଏହା ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ମାୟା, ଯାହାରେ ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ସତୀ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଛ; ଦୁଇଟି ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ଦୁଇ ହଂସ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଚଳାଚଳ ଦେଖନ୍ତି।" "ମୁଁ ତୁମେ, ତୁମେ ମୁଁ; ତୁମେ ଏକାମାତ୍ର ମୁଁ—ଏହି ବୁଝ, ମିତ୍ର; ଜ୍ଞାନୀ ଆମେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।