ଏହି ଭାବରେ, ଏକ ଯୁବତୀ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଗଲା । ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସେ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି ଅନିୟତ ଭାବରେ ଅଂଶୁ ଝାଡ଼ିଲା । ପରେ, ସେ ଏକ କାଠ ଦାହଘଟ ତିଆରି କରି, ତାହାରେ ପତିଙ୍କ ଶରୀରକୁ ରଖି, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା । ଦୁଃଖରେ ତଳି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ପୁର୍ବତନ ମିତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ । ଯୁବତୀ ଅଂଶୁ ଝାଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିଲେ: “ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ଯାହା ପଡ଼ିଛି, ତାହା କିଏ, ଯାହାପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମର ପୁରୁଣା ମିତ୍ର ଅଟୁ, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ ଏକଥା ଚାଲିଥିଲା ।” “ତୁମେ ମୋତେ ଅଜଣା ସାଥୀ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି? ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଭୂଲୋକର ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଠାକୁ ଚାଲିଗଲା । ମହାନ ଏହି ମିତ୍ରତା ରେ, ଆମେ ଦୁଇ ହଁସ, ମନର ହ୍ରଦରେ ରହୁଥିଲୁ । ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଆମେ ଅଲଗା ହୋଇନଥିଲୁ ।” “କିନ୍ତୁ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଭୂଲୋକର ମନ ନେଇ ଗଲା । ଘୂରିଘୂରି, ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ଏକ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିଲା । ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଉ ଦ୍ବାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି ଖୋଲି, ଛଉ ଶ୍ରେଣୀ, ପାଞ୍ଚ ବଜାର, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତି ଏହି ନାରୀର ନିବାସ ।” “ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ; ନଉ ଦ୍ବାର ହେଉଛି ଜୀବନ ଚ୍ୟାନେଲ; ଜାଠରାଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ତିନି ଖୋଲି; ଶ୍ରେଣୀ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଡିକର ସମୁହ ।” “ବଜାର ହେଉଛି କ୍ରିୟାଶକ୍ତି; ପ୍ରକୃତି ଅବିନାଶୀ; ଶକ୍ତିର ନାଥ ହେଉଛି ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାଣିନାହିଁ ।” “ଏଠି, ତୁମେ ରାମର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଆନନ୍ଦ ଭରି, ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଲା । ଏହି ସଂଗରୁ, ମହାନ, ତୁମେ ଏପରି ଅବନତ ଅବସ୍ଥା ପାଇଲା ।” “ତୁମେ ଭିଦର୍ଭର ଜନ୍ମ ନୁହେଁ, ଏହି ନାୟକ ତୁମର ମିତ୍ର ନୁହେଁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ନୁହେଁ, ଯାହା ତୁମକୁ ନବମ ଦ୍ବାରରେ ଅଟକାଇଥିଲା ।” “ଏହା ମୋର ମାୟା, ଯାହାରେ ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଦୁଇ ହଁସ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଗତି ଦେଖିଥିବା ପରି, କୌଣସି ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ।” “ମୁଁ ତୁମେ, ତୁମେ ମୁଁ; ତୁମେ ମୁଁ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ତୁମେ ମୁଁ ଅଟୁ—ଏହି ମିତ୍ର, ଏହା ବୁଝ । ଜ୍ଞାନୀ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର ଦେଖିନାହିଁ ।” “ଏକ ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଏକା ଦେଖିଥିବାବେଳେ, ଆଇନାରେ ଦୁଇ ଭାବରେ ଦେଖେ, ତେଣୁ ଆମେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଅନ୍ତର ଏହିପରି ।” “ଏଭଳି ମନର ହଁସ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହଁସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲା; ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା, ହରାଇଥିବା ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ପାଇଲା ।” “ହେ ବରିଷ୍ମତ, ଏହା ଆତ୍ମିକ ଭାବରେ, ଅନ୍ୟାର୍ଥରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟାର୍ଥରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥାନ୍ତି ।” ଏହିପରି, ଶରତ ରାତିରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଚମେଳି ଫୁଲରେ ଶୁଭ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ନିର୍ମଳ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ଲାଲିମା ଦେଇ ଉଦୟ ହେଲେ; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଶୁଧ କରି, ଏକ ବନ୍ଧୁ ଦୀର୍ଘ ବିରହ ପରେ ଆସିଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲେ । କୃଷ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମଣ୍ଡଳ, ପଦ୍ମମୁଖ ପରି ଚମକୁଥିବା, ନୂତନ କେସର ରଙ୍ଗରେ ରଂଗିତ, ଅପରିପକ୍୵ ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ଚମତ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଲେ । ଏହି ଗୀତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଗାଇଥିଲେ । ଏହି ଗୀତ ଶୁଣି, ଭାବରେ ଆକର୍ଷିତ, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଏକା ଏକା ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରେ ଆସିଗଲେ । କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୁଇ ଆଳତା ଦୋଳା ଦେଖି, ମନ ହରାଇ ଆଗକୁ ଆସିଲେ । କିଏ ଗାଈ ଦୋହୁଅ କରୁଥିଲେ, କିଏ ଦୁଧ ଚୁଲିରେ ରଖି, ଶିଶୁମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଦେଇନଥିଲେ; କିଏ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇବା ବେଳେ ତ୍ୟାଗ କରି, କିଏ ଶିଶୁମାନେ ଖାଇବା ଦେଉଥିବାବେଳେ ଛାଡ଼ିଗଲେ; କିଏ ପତିଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଉଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ଆସିଲେ । କିଏ ଅଂଜନ ଲାଗୁଥିଲେ, କିଏ ଦେହ ପରିଶ୍କାର କରୁଥିଲେ, କିଏ ଚକ୍ଷୁରେ ରଙ୍ଗ ଲାଗୁଥିଲେ; ଅଭୂଷଣ ଓ ପୋଷାକ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ତଥାପି ଦୃତ ଗତିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରେ ଆସିଲେ । ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିବାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ହସ୍ବାଣ୍ଡ, ପିତା, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟ ମାନେ; କିନ୍ତୁ ମନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଇ, ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ପାରିଲେନି । କିଏ ଗୋପୀ ଘର ଛାଡ଼ି ପାରିଲେନି; ତେବେ ମନ କୃଷ୍ଣରେ ଲିନ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଧ୍ୟାନ କଲେ । ବିରହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ ଅସୁବିଧା ଦୂର ହୋଇଗଲା; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ସହ ସଂଯୋଗ ହେଲା, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦୂର ହେଲା । ଏପରି, ପରମାତ୍ମା ସହ ଏକତା ହୋଇ, ପ୍ରେମିକା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶରୀରର ତ୍ରିଗୁଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ବନ୍ଧନ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଭଙ୍ଗ ହେଲା । ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ପଚାରିଲେ: “ହେ ମୁନି, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମିକା ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଗୁଣ ଭିତ୍ତିକ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଗୁଣ ଧାରା କିପରି ବନ୍ଦ ହେଲା?” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: “ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା ହୋଇଛି—ଅପରାଧୀ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇଲା; ଯଦି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିଥିବା ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିଥିବା ଲୋକ ବେଶି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ ।” “ଲୋକମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଭଲର ପାଇଁ, ଅବିନାଶୀ, ଅପାର, ଗୁଣ ଉପରେ ଅତୀତ, ତଥା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆତ୍ମା ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥାନ୍ତି ।” “ଯେମାନେ ହରି ପ୍ରତି ଚେତନା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ମମତା, ଏକତା, ମିତ୍ରତା ଦିନରାତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି ।” “ଏହିପରି, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କୃଷ୍ଣ, ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କର ନାଥ, ଏହି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି ।