ମାନ୍ୟବର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ ଅତିବେଦନାରେ ଭରିଗଲା—“ମୁଁ କିପରି ଆମ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରିବି? ଆମ ମାମା କଂସ ଆମ ଉପରେ ଏବଂ ଆମ ଜନତା ଉପରେ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି, ଆମ ପରିବାର ଦୁଃଖରେ ଆଛି। ଆମ ଦୁଃଖର କାରଣରେ ଆମ ପିତାମାତା ଏତେ କଷ୍ଟ ଭୋଗିଲେ—ଆମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ଆମ ପାଇଁ ସେମାନେ କାରାଗାରରେ ରହିଲେ। ଆଜି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଆମ ଜନମଭୂମିର ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁଛି, ଯେପରି ମୁଁ ଆଶା କରୁଥିଲି। ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ।” ଏପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମାଧବ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ—ଯଦୁମାନେ ଓ କଂସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା, କଂସଙ୍କର ବସୁଦେବଙ୍କୁ ମାରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଏବଂ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଂସଙ୍କୁ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ପୁଅ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସୂଚନା। ଆକୃର ନିଜକୁ ଦୂତ ଭାବେ କିପରି ପଠାଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁ ଦୂତବାର୍ତ୍ତା ନେଇଅଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ କଥା କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ଆକୃରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁବିନାଶକ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ହସିଲେ ଏବଂ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ନନ୍ଦ ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—“ସମସ୍ତ ଦୁଧ, ଦୁଧ ଉତ୍ପାଦନ ଏକଠା କର, ଉପହାର ତିଆରି କର, ଗାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧ। ଆସନ୍ତାକାଲି ଆମେ ମଥୁରାକୁ ଯିବା, ରାଜାଙ୍କୁ ଆମ ଉତ୍ପାଦନ ଦେବା ଏବଂ ମହାଉତ୍ସବ ଦେଖିବା, କାରଣ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିବେ।” ଏହିପରି ନନ୍ଦ ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କଲେ। ଏହି ଖବର ଶୁଣି ଗୋପୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କାରଣ ଆକୃର ଆସିଛନ୍ତି ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗ୍ରାମରୁ ନେଇଯିବାକୁ। କିଏ ଦୁଃଖରେ ମୁଁହ ଶୁକ୍ଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କିଏ ଅପରିସ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—ବସ୍ତ୍ର, ଚୂଡ଼ା, ଗହଣା ଖସିଯାଉଥିଲା। କିଏ କୃଷ୍ଣ ଚିନ୍ତାରେ ସବୁ କାମ କରିପାରୁନଥିଲେ, ପୃଥିବୀକୁ ଭୁଲି ନିଜ ମନୋଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। କିଏ ଶୌରିଙ୍କ ମଧୁର ହସ, ମୃଦୁ ବାକ୍ୟ ମନେକରି ହତବ୍ୟହଳ ହେଉଥିଲେ, କିଏ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଚାଳ, ହସ, ନଜର, ଖେଳାଳି ଦୃଶ୍ୟ ମନେକରି ବିବ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଭାବି ଭୟ ଓ ବିୟୋଗବେଦନାରେ ଗୋପୀମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ଅଞ୍ଜଳିରେ ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି କହିଲେ—“ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର! ତୁମେ ମିଳନରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବାନ୍ଧ, ପ୍ରେମ ଦିଅ, ମଧ୍ୟରେ ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲେ ବିଛେଦ କର, ଯେପରି ଶିଶୁମାନେଙ୍କ ଖେଳନା ଛିନିନେଉଥିଲେ। ତୁମେ ଆମକୁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖାଇଲ, କଳା କେଶ, ଚମତ୍କାର ଗାଲ, ଉଠା ନାକ, ମୃଦୁ ହସରେ ଦୁଃଖ ହରିଯାଉଥିଲା—ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଆମରୁ ଦୂର କରିଦେଲ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର, ଏହି ନାମ ଆକୃର ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ! ଆମକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲ, ପୁନି ଛିନିନେଲ, କାରଣ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମଧୁ-ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶୋଭା ଦେଖିଥିଲୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସାର। ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଆମ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ହରାଇଛନ୍ତି, ଆମକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ଆମେ ନିଜ ଘର, ପରିବାର, ସ୍ୱାମୀ ସବୁକୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ସେବାକୁ ଆସିଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତିନି ନୂତନ ପ୍ରେମିକା ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସହରର ମହିଳାମାନେ ଆଜି ଶୁଭ ରାତି ବିତାଇବେ, ତାଙ୍କର ମନୋକାମନା ପୂରଣ ହେବ, କାରଣ ସେମାନେ ବ୍ରଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୁହଁର ଅମୃତ ନଜର ଆସ୍ୱାଦନ କରିପାରିବେ। ମୁକୁନ୍ଦ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥାରେ ମନୋହର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବେ ସେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ, ଯଦିଓ ସେ ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ। ଏହି ଗ୍ରାମ ଝିଅମାନେ—ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ଭ୍ରମିତ—ତାଙ୍କୁ କିପରି ଫେରିପାରିବେ? ଆଜି ଦଶାର୍ହ, ଭୋଜ, ଅନ୍ଧକ, ବୃଷ୍ଣି, ସାତ୍ୱତମାନେ ପାଇଁ ମହାଉତ୍ସବ ହେବ, ମାର୍ଗରେ ଠିଆ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରିବେ ଦେବକୀନନ୍ଦନଙ୍କ ଶୋଭା। ଏହି ନିଷ୍ଠୁରକୁ ଏହି ନାମ ଆକୃର ଦିଅ! କେତେ ନିଷ୍ଠୁର, ଆମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନାହିଁ, ଆମ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ନେଇଯିବେ। ସେ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୃଦୟରେ ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଚଳାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି, ଗୋପମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଗାଡ଼ି ନେଇ ଚଲିଛନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟ ଆଜି ଆମ ବିପକ୍ଷରେ। ଆସ, ଆମେ ମାଧବଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଯିବା! ଆମ ବଡ଼ମାନେ କି କରିପାରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟରେ ଆମ ହୃଦୟ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଅଲ୍ପ ବିୟୋଗ ମଧ୍ୟ ସହିପାରୁନାହିଁ? ତାଙ୍କ ମଧୁର ହସ, ମନୋହର ବାକ୍ୟ, ନଜର, ଆଲିଙ୍ଗନ, ରାସର ଆନନ୍ଦରେ ଆମ ହୃଦୟ ଚିନ୍ହିଯାଇଛି—ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଅନ୍ଧକାର ବିୟୋଗ କିପରି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବୁ? ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅନନ୍ତଙ୍କ ବନ୍ଧୁ କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେ ସହ ଫେରନ୍ତି, ଚରଣ ଧୂଳିରେ କେଶ ଧୂସର, ବାଂଶୀ ବଜାଉଛନ୍ତି, ହସୁଥିବା ନଜର ଦେଉଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ବିନା ଆମେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବୁ? ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏହିପରି ଭାବେ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣରେ ମନ ଲଗାଇ ବିୟୋଗବେଦନାରେ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ—“ଗୋବିନ୍ଦ! ଦାମୋଦର! ମାଧବ!”। ଏହିଭଳି ଗୋପୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ଆକୃର ମିତ୍ରତା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରଥକୁ ଆଗେଇ ଚଲାଇଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଗାଡ଼ି ଏବଂ ଦୁଧ ଉତ୍ପାଦନ ଭରା ଘଡ଼ା ନେଇ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମନମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ବିଦାୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ମଧୁର ବାକ୍ୟରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଦୂତ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ—“ମୁଁ ଫେରିବି।” ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଥର ପତାକା ଦିଶୁଥିଲା ଓ ଧୂଳି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପଛପଛ ଚଲିଲେ—ମନ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରହିଲା। ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଫେରିବା ଆଶା ହରାଇଗଲାପରେ, ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ; ଏବଂ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗୀତ ଗାଇ ଦିନ କାଟିଲେ।