ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଏକ ମୂର୍ଖ ଯବନ ଚିନ୍ତା କଲା, “ଏହି ଲୋକଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ ଦୂରରୁ ଆଣାଯାଇଛି ଏବଂ ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ତ ଭଳି ପଡ଼ି ଅଛି,” ସେ ଶୟନାଶୀନ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲା। ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୋଇଥିବା ପରେ ଦେହ ଉଠାଇଲେ, ଆଖି ଧୀରେ ଧୀରେ ଖୋଲିଲେ ଏବଂ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ଯବନକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କ ରୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯବନ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିରେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ପୁରୁଷ କିଏ? କେଉଁ ବଂଶର? କେଉଁ ଶକ୍ତିର ଧାରକ? ସେ କାହିଁକି ଗୁହାରେ ଯାଇ ଶୋଇଥିଲେ? ଯବନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ତାଙ୍କ ତେଜ କେମିତି ଥିଲା?” ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ। ସେ ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଭୟଭୀତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଅସୁରମାନେଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରକ୍ଷା କରିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଗୁହାରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଇଲେ ଏବଂ କହିଲେ, ‘ହେ ରାଜା, ଆମର ରକ୍ଷା କରିବାର ଏହି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼। ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଛ, ଆମ ପାଇଁ ସବୁ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିଛ। ତୁମର ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଆତ୍ମୀୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପରାମର୍ଶଦାତା, ସହଯୋଗୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି। ସମୟ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସବୁଠାରୁ ବଳବାନ୍, ସେ ଗୋଲାର ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଗୋପାଳକ ଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚାହା, କାରଣ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଆମ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କେବଳ ଏକ ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ୍ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ।’ ଏପରି କହି, ସେ ମହାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦେବନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ି ଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯବନ ଭସ୍ମ ହେଲେ, ତାପରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପାଖରେ ଦିଗ୍ବିଜ୍ୱଳିତ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେଖିଲେ—ଘନମେଘ ଭଳି କଳା ଦେହ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଅଳଙ୍କୃତ। ଚାରିଟିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବାହୁ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଦୟାମୟ ମୁହଁ, ମକରାକୃତି କୁଣ୍ଡଳର ଚମକ। ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ, ପ୍ରେମଭରା ହସୁଥିବା ଆଖି, ଯୁବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସିଂହ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଶୌର୍ୟର ଧାରକ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ସନ୍ଦେହରେ ଏବଂ ସାବଧାନତାରେ ମୃଦୁ କଥାରେ ପଚାରିଲେ—“ଆପଣ କିଏ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ କିପରି ଆସିଛନ୍ତି, କଂଟା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ କମଳଦଳ ଭଳି ପାଦ ନେଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି? ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ ଆଦି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ସମ୍ମୁଖରେ ନିର୍ବଳ। ଆପଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଆପଣ ଏହି ଗୁହାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୀପ ଭଳି ଅପସାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଆମେ ନିର୍ମଳଚିତ୍ତରେ ଶୁଶ୍ରୁଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବଂଶ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଆମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମୋର ନାମ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ଥାଇ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଏଠାରେ ଏକା ଶୋଇଥିଲି, ଏବେ କେହି ମୋତେ ଜଗାଇଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ, ତାପରେ ଆପଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶତ୍ରୁନିବାରକ ଭାବେ ଆଗରେ ଦେଖାଦେଲେ। ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଏତେ ଅସହ୍ୟ ଯେ ଆମେ ଦେଖିପାରୁନାହୁଁ, ଆପଣ ଦେହଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ।” ରାଜାଙ୍କ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ଜୀବର ସୃଷ୍ଟା, ହସି କହିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ମେଘ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର—“ମୋର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ, ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ, ମିତ୍ର; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଗଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏହାମାନେ ଅନନ୍ତ। କେବଳ କେତେକ ସମୟରେ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ଅବତାର ନେଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଜନ୍ମ କ୍ରିୟା ଓ ନାମ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ କାଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶେଷ ପାଇଁ ପାରନ୍ତିନାହିଁ। ତଥାପି, ଏବେ ମୁଁ ମୋର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବତାର ବିଷୟରେ କହୁଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଛି। ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ଏବଂ ଅସୁରମାନେଠାରୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ, ମୁଁ ଯଦୁ ବଂଶରେ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଘରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଲୋକେ ମୋତେ ବସୁଦେବ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଡାକନ୍ତି। କାଳନେମି, କଂସ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଯବନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା। ମୁଁ ଏହି ଗୁହାକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଆସିଛି, କାରଣ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲ, ମୁଁ ମୋର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ଅନୁଗ୍ରହ କରେ। ରାଜା ଋଷି, ଚାହିଁଥିବା ବର ଚାହ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ; ଯାହା ପାଇଁ ମୋର ଅନୁଗ୍ରହ ମିଳେ, ସେ କ୍ଷୁଭିତ ହୁଏନାହିଁ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, ଏମିତି କହିବା ପରେ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ହେ ଭଗବାନ୍, ଏହି ସଂସାରର ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ଦୁଃଖକୁ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ; ସୁଖ ଆଶା କରି ଗୃହ, ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମୂଢ଼ିଯାନ୍ତି। ହେ ନିର୍ମଳ, ଏଠି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା ବେଳେ ଯଦି କେହି ସୁସ୍ଥ ଦେହ ରେ ଅବିଲମ୍ବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ, ସେ ଜଣେ ପଶୁ ଭଳି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିଯାଏ।