ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ, ਗਲੇ ਭਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਨੇ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਸਾਕਾ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੁੰਨਾ ਤੇ ਰੰਗਹੀਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੁਰਦਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ‘ਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਘਰ ਸੁਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਰਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜੀਤਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਖਾਂਡਵਨ ਜੰਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਵਿਲੱਖਣ ਸਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਚੌਫੇਰੋਂ ਰਾਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯਜ్ఞ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭੀਮਾ, ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਲਈ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ; ਉਹ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਰਾਜਸੂਯ ਲਈ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੂਆਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਰ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈਆਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਣ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ ਸਮੇਤ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਦਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੇ ਸਨ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਆਏ। ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਤਾਕਤ ਵੀ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸਾਕਾ, ਮੈਂ ਇਕ ਹੀ ਰਥ ‘ਤੇ, ਕੁਰੂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ; ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਰਤਨ ਲੈ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਮੁਕੁਟ ਉਤਾਰ ਲਏ। ਉਹ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲਯ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲਯ, ਸੈੰਧਵ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਸਨ, ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਘ—ਹਰੀ ਦੇ ਸੇਵਕ—ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁਸਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਮੁਕਤੀ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਰਥੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭੁਲਾਏ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਹਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਠੇ, ਖਿੜੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬੋਲ—'ਹੇ ਪਾਰਥ! ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਮਿੱਤਰ! ਕੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ!'—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਇਕੋ ਸੰਗ ਸੋਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਤੁਰਨਾ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ, ਰੋਟੀ ਖਾਣਾ—ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਓ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਲੋਂ ਹੋਈਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਉਹ ਤੀਰ, ਉਹ ਰਥ, ਉਹ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਮੈਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਨਮਦੇ ਸਨ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂ ਨਾਲ, ਬੇਅਸਰ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਯਾਦਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਗਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ ਮਦ ਪੀ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ, ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਹੀ ਬਚੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਕਰਤਬ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਛੋਟੀ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਨਿਕੰਮੇ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਲਾਹੁਣ ਲਈ, ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਅਰਜੁਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ, ਭਾਗ, ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਦਵੈਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਕੱਟ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਸੁਣਾਈ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੇ ਵੀ, ਜਦ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਸੁਣਿਆ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਲਾਹਿਆ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕੰਡਾ ਦੂਜੇ ਕੰਡੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਫੈਂਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ—ਮੱਛੀ ਆਦਿ—ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਲਾਹ ਕੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮੁਕੁੰਦ, ਭਗਵਾਨ, ਆਪਣੀ ਮੰਗਲਮਈ ਅਕਲਸ ਸੂਰਤ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਗਏ, ਓਸੇ ਪਲ, ਕਲੀ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ, ਕਲੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ, ਘਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ—ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਦੇਖ ਕੇ, ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੂਰਸੈਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ, ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਗਨੀ ਪਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ, ਸਾਥੀ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ; ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੀਤਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਂਸ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ; ਉੱਚਲਦੀ ਸਾਂਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਧਿਸਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਉਪਵਾਸੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਤੇ ਨੰਗੇ ਸਿਰ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ, ਪਾਗਲ ਜਾਂ ਬਾਵਲਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।