ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਜੇਤਾਵਾਦ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਅਦਭੁਤ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ—ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਹਲ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਚਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣਦਾ—ਕਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾਨ ਦੇ ਅਗਨੀ ਅਸਤਰ ਤੋਂ ਉਹ ਬਚਿਆ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਧਨ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਹਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਆਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ—ਕਦੇ ਰਥੀ, ਕਦੇ ਸਾਥੀ, ਕਦੇ ਦੂਤ, ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਘਟਿਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਵਾਪਰਿਆ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮ, ਜੋ ਇਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੱਚੜੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਈ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ? ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਫਿੱਕੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਰਲੇ ਸਾਕ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਚੁੱਕ ਲਈ ਗਈ ਹੈ? ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰ ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ, ਜਾਂ ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਕਲੀ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ਰਾਜ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੋ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ? ਜਾਂ, ਮਾਂ, ਕੀ ਤੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਕਰਤਬ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਧਰਤੀ ਮਾਂ, ਤੇਰੀ ਪੀੜ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਮੇਂ ਨੇ ਛੀਣ ਲਈ ਹੈ?" ਧਰਤੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਧਰਮ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਚਾਰ ਪੈਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਸਿੱਧਾ ਮਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਤਪ, ਸਮਤਾ, ਧੀਰਜ, ਵਿਰਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਵੀਰਤਾ, ਤੇਜ, ਯਾਦ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਹੁਨਰ, ਸੋਭਾ, ਹਿੰਮਤ, ਨਰਮੀ, ਨਿਰਭੀਕਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਢੀਠਤਾ, ਜੋਸ਼, ਤਾਕਤ, ਧਨ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਯਸ਼, ਆਦਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਕਲੀ ਦੀ ਪਾਪੀ ਨਜ਼ਰ ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਭ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਵੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਭੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨ ਹੋਇਆ—ਅਖੀਰ ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰਿਆ—ਅਨੇਕ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ। ਕੌਣ ਉਸ ਪਰਮਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ, ਹੱਸੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਭੀ ਧੀਰਜ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ, ਅਪਰੰਪਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਤੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਓਹ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਟੱਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਮਤ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬੋਲੇ ਤੇ ਅਨਬੋਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਸਾਧੂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਕਰਮ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਰਾਮ, ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਓੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਤਾ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਮੌਨਵ੍ਰਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਖੇਡ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਰੂਪ—ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਚੰਚਲ, ਕਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈਂ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਕ ਭੁੱਲ ਵੀ ਮਾਫ ਕਰੇ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮਾਲਕ! ਨਾਗ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਪਤੀ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮਿਲਾ ਦੇ—ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।