ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਸਨਕਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋ। ਹੇ ਕੁਮਾਰਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਯੋਗੀ ਹੋ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧਾਪਾ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦੀ।" "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੰਵਰੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਦੋ ਦਰਬਾਨ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਰਬਾਨ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਹੇ ਦਇਆਵਾਨੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" "ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸਨਾ ਕਰੀਏ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਸਨਕਾਦਿ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਰਦ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਣਕ, ਸਦਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋ।" "ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੇਵਕ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਥਾਪਨ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਤਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਉੱਚਾ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪੱਸਿਆ, ਕੁਝ ਯੋਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਯਜਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸੂਕਦੇਵ ਆਦਿ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਜਣੀ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰਸ ਲੈ ਕੇ, ਘਰ-ਘਰ, ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦੋਂ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ, ਗੀਤਾ ਦੇ ਪਾਠ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਤ੍ਰਿਣ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ, ਤਾਂ...? ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ।" ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਵੇਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵਤਮ ਰਸ ਤੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਫਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੜ ਤੋਂ ਛੋਹੇ ਤੱਕ ਰਸ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਕਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜਦ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਸ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਗੀਤਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਦ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਪ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ।" "ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਦਰਾਯਣ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਾ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਅਸੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਬਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਰਮ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਨਕਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਵਾਧੂ ਪੌਸ਼ਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੂਕਦੇਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ।" "ਇਹ ਯਜਨ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਸੂਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।" "ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ? ਉਥੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ, ਅਸੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਨੰਦ ਹੈ...