ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਿਹੜੇ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਤ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ; ਦੁੱਖੀ ਜਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਾ ਆਸਰਾ ਹਾਂ; ਧਰਮ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਸਲ ਧਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਤ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਸਚਾ ਸਹਾਰਾ ਹਨ। ਸੰਤ, ਬਾਹਰਲੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸੰਤ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਤ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਤਸੇਨਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਤੇ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ। ਸਪਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵੱਤਾਵਾਂ—ਨਰਮੀ, ਸਖ਼ਤੀ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ—ਚਲਣ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨਾ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਭਾ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਤੋਂ, ਤੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਜੋਤਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਪਿਆਰੇ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥਤਾ, ਗੁਣਤਾ, ਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ—ਉਜਾਲਾ ਕਰਨਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮੀ ਦੇਣਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਲਿਆਉਣਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਜੀਭ ਸਵਾਦ ਪਛਾਣਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਸਵਾਦ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ—ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕਰਵਾਂ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ—ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ—ਭਿੱਜਾਉਣਾ, ਜਮਾਉਣਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣਾ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਪਾਲਣਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣਾ, ਗਰਮੀ ਮਿਟਾਉਣਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਾਦ ਤੋਂ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ, ਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਪਛਾਣਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਗੰਧ—ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੀ, ਤਿੱਖੀ, ਖੱਟੀ ਆਦਿ—ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ—ਸਭ ਰਚਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਹਾਰਾ, ਅਸਲ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਤਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਤਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਤਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਵੇਖਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਤਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਤਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਸੂੰਘਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਤੱਤ—ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਕਾਲ, ਕਰਮ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਚੇਤਨ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ, ਦਸ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ—ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੰਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣੀ। ਸੁੰਘਣ ਤੋਂ ਹਵਾ ਆਈ; ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਣਾ ਆਇਆ; ਉਥੋਂ ਸੂਰਜ; ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਣਨਾ ਆਇਆ; ਉਥੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਵਿਰਾਜ ਨੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਲ, ਰੋਮ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਬੂਟੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਬਣਿਆ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਮਲਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਖੁਲਿਆ। ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਆਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਡਰ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰ। ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚਲਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਭਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦਰਿਆ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਨਮਿਆ; ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕ ਦਾ ਦੇਵਤਾ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦਰ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਖੀ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ, ਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਗ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਣ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਬੂਟੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਪਾਣੀਆਂ ਜਨਨ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਮੌਤ ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਦਰਿਆ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਰੁਦਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਖੀ, ਖੇਤਰ ਗਿਆਤਾ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁਧੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਿਆ।