ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗਨਿ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ — ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮ ਕਰਨਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਸਭ ਅਗਨਿ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਅਗਨਿ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਾਦ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ ਬਣੀ। ਇਕ ਸਵਾਦ, ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਸੇਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕੜਵਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ — ਨਮੀ ਦੇਣਾ, ਠੋਸ ਕਰਨਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਪੋਸ਼ਣ, ਖੁਸ਼ੀ, ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਾਦ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਜਨਮੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ — ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਸੜੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ — ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ — ਰਚਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸਹਾਰਾ, ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤ। ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਣਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਛੂਹਣਾ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਵੇਖਣਾ ਅਗਨਿ ਨਾਲ, ਸਵਾਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ — ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ — ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਿਰਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਡਾਂਡਾ ਬਣਿਆ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਖਾਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਦਸ ਪਰਤਾਂ — ਪਾਣੀ ਆਦਿ — ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹੀ ਵਿਰਲੇ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਖੋਲ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅਗਨਿ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਗਿਆਨ। ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ; ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਚਮੜੀ ਚੀਰੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਨ ਅੰਗ ਬਣਿਆ। ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਮੂਦਰਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੀ; ਮੂਦਰਾ ਤੋਂ ਅਪਾਨ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਯੰਕਤਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਾਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰ। ਪੈਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿ਷्णੁ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਭਰਿਆ; ਨਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰਿਆ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬੋਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰ-ਸਾਕਸ਼ੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਚ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਗਨਿ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵਜੋਂ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਜੜੀਆਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਪਾਣੀਆਂ ਜਨਨ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਮੌਤ ਮੂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਚੰਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਰੁਦ੍ਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਭਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਅੰਤਰ-ਸਾਕਸ਼ੀ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਿਆ। ਜਿਵੇਂ, ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਅਤਿ-ਅੰਤਰ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਭਕਤੀ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। *** ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਲਜਜਤ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਆਪਣੇ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤਿਤਵ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਿਆ-ਮਈ, ਰਾਗ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਲੋਭ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਪਰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਡੰਡਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਸਕ, ਅਜੈਯ ਸਮਾਂ ਹੋ, ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਡੰਡਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋ। ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇ'en ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।