ਝੂਠੇ ਜੋਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਬਣੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਲਟ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੋ ਰੀਤ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪ-ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਜੰਮਾ, ਅਣਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਇੱਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—even ਜੇ ਉਹ ਬੇਮਤਲਬ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਲਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਜੋਗੀ ਦਾ ਯੋਗ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਡਿਆਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਫਲ ਵਾਂਗੂ। ਜੇ ਯੋਗ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੋਗੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਵਾਂਗ, ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ: "ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਪਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਥੇ, ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤਰ, ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਜਦ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸਦੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਘੁੰਮੀ ਸੀ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਅਣਜਾਣ ਸਾਥੀ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ। ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਹੰਸ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਥੀ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਵਿੱਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ; ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਥਾਂ ਵੇਖੀ।" "ਪੰਜ ਬਾਗ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਤਿੰਨ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਛੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੰਜ ਹੱਟੀਆਂ, ਤੇ ਪੰਜ-ਭਾਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਖ ਹਨ; ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਪਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹਨ; ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਹੱਟੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਤੱਤ-ਸਭਾਵ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।" "ਉੱਥੇ ਤੂੰ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਗਵਾ ਬੈਠੀ; ਉਸ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਾਲਕ, ਤੂੰ ਇਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਤੂੰ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਨਾਇਕ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈਂ; ਦੋਵੇਂ ਸੱਚੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਹੰਸ ਸਾਡਾ ਹਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਤੂੰ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਹੈਂ—ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ; ਗਿਆਨੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਪਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦਾ ਹੰਸ, ਦੂਜੇ ਹੰਸ ਵਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਯਾਦ ਮੁੜ ਪਾ ਲਈ। ਹੇ ਬਰਹਿਸ਼ਮਤ, ਇਹ ਸਭ ਕਥਾ ਆਤਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਪਰੋਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰੋਕਸ਼ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ, ਜਦੋਂ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਸ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਕੇ ਉਗਿਆ; ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ, ਲੰਬੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਰਮ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮਿੱਠਾ, ਮੋਹਕ ਸੁਰ ਲਾਇਆ।