महान् दुःखेन मनः संयम्य, हस्तेन नेत्रे प्रक्षालयन्, भगवान् कृष्णस्य वियोगात् अर्जुनः आकुलः अभवत्। सः तस्य मैत्रीम्, सामीप्यं, स्निग्धताम्, रथचारित्रादि सेवां च स्मरन्, अश्रुपूर्णया कण्ठगद्गदया वाचा ज्येष्ठं भ्रातरं राजानं उद्दिश्य अब्रवीत्। अर्जुनः उवाच— “मम बन्धुरूपेण प्रकटितः हरिः, हे महाबाहो, मम शक्तिं देवैरपि विस्मयनीयां हरित्वा मां मोहयति। तस्य वियोगे क्षणमात्रेण अपि जगत् शून्यम् इव दृश्यते; तस्य स्तुत्याभावे मृतः इव अहम्, इति प्रसिद्धम्। तं शरणं गत्वा अहम् द्रुपदस्य गृहं स्वयम्बरसमये प्रविष्टवान्, यत्र अहं गर्वितान् नृपतीन् विजित्य, स्पर्धायां जयः प्राप्य, कृष्णाम् अवाप्तवान्। तस्य साक्षात् सन्निधौ अहं खाण्डववनं अग्नये दत्तवान्, इन्द्रादीन् देवतान् बलात् विजित्य, मायया निर्मितं अद्भुतं सभागृहं प्राप्तवान्; सर्वदिशोभ्यः नृपाः यज्ञाय ते श्रद्धां अर्पितवन्तः। तव प्रभावेन, हे राजन्, भीमः तव अनुजः, यो दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिव्याः अधिपतीन् महायज्ञाय विजित्य, ते नृपाः दत्तानि वस्तूनि यज्ञाय अर्पितवन्तः। तव महायज्ञे, तव पत्नी, राजसूयाभिषेकाय अलंकृता, सभायां द्यूतकारैः अपमानिताः; तस्याः अश्रूणि तव पादयोः पतितानि, तस्याः केशाः विमुक्ताः, रक्षकाः पराजिताः—ताः नार्यः महान् क्लेशं अनुभूय। सः, यः वनवासे दुर्वासादिभिः कृतक्लेशे, शत्रुभिः आक्रमिते, केवलं शाकाहार्ये स्थिते, सर्व उपायाः क्षीणाः, तस्य कृपया त्रिलोक्यः तृप्ताः अभवन्, आपदः जलमध्ये अपि तस्य अनुग्रहात् निवारिताः। तव प्रभावेन, हे भगवन्, त्रिशूलधारी शिवः पत्नीया सह युद्धे विस्मितः स्वं शस्त्रं मम अर्पितवान्; तेन एव शरीरं इन्द्रस्य सभायां उच्चस्थानं प्राप्तम्। तत्र अहं सुखेन स्थितः, मम बाहू, गाण्डीवधनुः चिह्नितौ, शत्रुनाशाय समर्पितौ, इन्द्रादिभिः देवैः पूजितौ, ते मम शरणं गृहीत्वा; किन्तु भगवतः गमनात्, अहं तस्य शक्त्याः हीनः साधारणः इव अभवम्। तस्य कृपया, हे बन्धो, एकेन रथेन कौरवसेनायाः अतीव विशालं समुद्रं पारगतो, वीरत्वं प्रदर्श्य, शत्रुभ्यः बहु रत्नानि, मुकुटानि च प्राप्तवान्। सः, रथीश्रेष्ठः, युद्धे मम पुरतः गच्छन्, उत्तमानां रथानां मध्ये शोभमानः, शुद्धरात्रिषु, भीष्म, कर्ण, गुरु, शल्यादीन् समागच्छन्—तस्य दृष्ट्या शत्रुसैन्यनायका बलं मनः च हृतम्। तस्य अनुग्रहात्, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रभृतयः महास्त्राणि, यद्यपि अमोघानि शक्तिमन्ति, मम स्पर्शं न प्राप्तानि, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्ति। प्रभासयुद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवन्, यस्य पदपद्मं सत्पुरुषैः मोक्षाय पूज्यते, मां रक्षयामास; अश्वाः श्रान्ताः, अहं भूमौ स्थितः, शत्रुरथारूढाः तस्य प्रभावेण मोहिताः, मां आक्रमितुं न शेकुः। तस्य लीलामयाः, सुहृद्भिः शोभिताः, स्मितान्विताः वचनानि—‘हे पार्थ! हे अर्जुन! मित्र! कुरुवंशस्य हर्ष!’—राजन्, स्मरणे हृदयम् अश्मवत् अपि द्रवयन्ति। शय्यायां, आसने, गमन-भाषण-भोजनादिषु सहवासे, अहं तेन मित्रं इव, पुत्रं पितरं इव, तं समं मन्ये स्म; सः अपि, महत् स्नेहेन, मम अज्ञानजन्म अपराधान् सहिष्णु अभवत्। अधुनाऽपि, हे राजन्, तं परमपुरुषं, प्रियं मित्रं, वियोगात् मम हृदयम् रिक्तम्; जीवनमार्गे तस्य महाकृत्याः रक्षणे अपि, अहं चौरैः पराजिता नारी इव अशक्तः। धनुः, बाणाः, रथः, अश्वाः, अहं च रथी—येषां पुरतः नृपाः नतमस्तकाः अभवन्—ते सर्वेक्षणे शक्तिहीनाः, व्यर्थाः, मायया भस्मन्यर्पिताहुतिवत्। हे राजन्, तव इच्छया, यदवः, ये स्वनगरस्य मित्राः न अभवन्, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः आघातयन्तः। वारुणी मद्यं पीत्वा, मदेन विवेकरहिताः, परस्परं न ज्ञायन्तः, युद्धं कृत्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा शेषः अभवन्। हे राजन्, भगवतः अज्ञेयविचारः एषः—जीवाः परस्परं नाशयन्ति, पोषयन्ति च, तस्य विधानात्। यथा जलमध्ये बृहत्तरः मत्स्यः लघुतरं भक्षयति, तथा मनुष्येषु बलिष्ठः दुर्बलं जयति, शक्तिमान् अशक्तं अधिगच्छति। एवं, भगवान् पृथिव्याः भारं यदवः परस्परं नाशयित्वा, शक्तिमन्तः दुर्बलान् यथा नाशयन्ति, भारं अपाकरोत्। गोविन्दस्य यः वचनः, काल-देश-परिस्थित्यनुकूलः, हृदयवेदनां शमयति, स्मरणे मनः आकर्षयति। सूतः उवाच—एवं अर्जुनः कृष्णस्य पदपद्मं स्नेहेन चिन्तयन्, तस्य मनः शान्तं शुद्धं च अभवत्। अर्जुनः, यस्य मनः भक्त्या वासुदेवपादस्मरणेन शुद्धम्, परमचेतसि स्थितः अभवत्। सः महाबलः अर्जुनः, भगवतः युद्धभूमौ गीतज्ञानं स्मरन्, काल-दैव-मोहान्धकारं विजित्य स्थितः। दुःखात् मुक्तः, ब्रह्मस्थितिं प्राप्तः, द्वैतशङ्काः छिन्नाः, प्रकृतिगुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्मातीतः अभवत्। युधिष्ठिरः, मनः संयम्य, भगवतः गमनं यदुवंशस्य नाशं च श्रुत्वा, उत्तममार्गं अनुवर्तितुं निश्चितवान्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां नाशं भगवतः गमनं च श्रुत्वा, मनः परमात्मनि एकनिष्ठं कृत्वा, जन्ममृत्युसंसारात् निवृत्ता। सः, पृथिव्याः भारं अपाकृत्य, अजः भगवान्, तद् शरीरं यथा कंटकं कंटकेन निष्कृत्य, उभयं परित्यज्य, त्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपं धृत्वा त्यजति, तथा सः पृथिव्याः भारं अपाकृत्य तद् शरीरं परित्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, भगवन्, शुभरूपेण सह पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा एव कली, अधर्मस्य कारणः, जाग्रत् अभवत्, येषां मनः जागृतं न अभवत्। युधिष्ठिरः, विवेकी, कलीं नगरं, राज्यं, गृहं, आत्मनं च, लोभ-मिथ्या-हिंसा रूपेण आगच्छन्तीं दृष्ट्वा, गन्तुं उद्युक्तः अभवत्। सः, स्वं पौत्रं, गुणशीलसम्पन्नं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयित्वा, राज्यं अर्पितवान्। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं कृत्वा, विधिवत् यज्ञाग्निं पानं कृतवान्। तत्र, सर्व बन्धु-परिचारक-धनादि त्यजित्वा, ममत्व-अहंकारं परित्यज्य, सर्व बन्धनानि छित्वा मुक्तः अभवत्। सः, वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणं मृत्यौ अर्पयित्वा, लयावस्थां प्रविष्टवान्। पञ्चभूतानि परस्परेण, ततः एकत्वे, ततः आत्मनि, आत्मानं अक्षरे ब्रह्मणि अर्पयित्वा, सर्वं समर्पितवान्।