कदाचित् राजपुत्रः परीक्षित्, तादृशं किल कदापि न अनुभूतवान्, तृष्णा च क्षुधा च तेन अतिव्याप्तः। तदा तस्य मनसि ब्राह्मणं प्रति स्पर्धा च कोपः च उत्पन्नः। क्रुद्धः सः निर्जीवः सर्पः गृहीत्वा तं ब्राह्मणं शमितं मुनिं शिरसि अधारयत्। ततः आश्रमं परित्यज्य नगरे प्रत्यागच्छत्। मार्गे सः चिन्तयति—'अयं सर्वेन्द्रियाणि संहृत्य, नेत्राणि निमील्य, ध्याननिष्ठः वा केवलं विडम्बनां करोति? क्षत्रियाणां स्वभावः कः?' इत्येवम्। तस्य पुत्रः, अद्भुततेजसः, बालैः सह क्रीडन्, पितरं राज्ञा अपराधितं श्रुत्वा, तत्रैव वक्तुम् आरभत। 'हन्त, राज्ञां अन्यायः! यथा यजमानस्य हविः भक्षयन्ति। सेवकानां स्वामिनि अपराधः द्वारपालानां वा श्वानानां स्वामिनि अपराधवत्।' इत्युक्त्वा, 'क्षत्रियः जात्या, ब्राह्मणैः गृहरक्षकः नियुक्तः। द्वारपालः कथं गृहधनं भोक्तुं अर्हति?' इति च। 'कृष्णः भगवन् मार्गदर्शकः गतोऽस्मिन् काले। धर्मपथं लङ्घितवन्तः दण्ड्याः। पश्य मे शक्तिम्।' एवं कुपितः बालमुनिः मित्रैः सह, कौशिकीतीरे शुद्ध्वा, वज्रसदृशं शब्दं मुक्तवान्। 'सीमां लङ्घित्वा, तक्षकः मम प्रेरितः सप्तमे दिवसे वंशनाशकं राजानं दंशयिष्यति।' इति निष्पाद्य। ततः स बालः आश्रमं प्रविश्य, पितरं सर्पशरीरं कण्ठे धृतं दृष्ट्वा, शोकात् महतीं ध्वनिं कृतवान्। आङ्गिरसवंशीयः ब्राह्मणः पुत्रस्य विलापं श्रुत्वा शनैः नेत्राणि उद्घाट्य, शिरसि मृतं सर्पं दृष्ट्वा, तं सर्पं अपाकृत्य, 'बालक, किमर्थं रोदिषि? कः ते अपराधं कृतवान्?' इति पृच्छति। बालः सर्वं वृत्तान्तं व्याचष्ट। राज्ञा अनार्हं शापितं श्रुत्वा, ब्राह्मणः पुत्रे न हर्षितः। 'हन्त, अल्पमपि अपराधं कृत्वा, अतिमहद् दण्डं अद्य कृतवान्।' 'राजानं न निर्णीयाः, बालबुद्धिः। तस्य अप्रतिहतबलस्य जनाः सर्वतः सुखीः सुरक्षिताः। नारदेवः, रथचक्रधारी राजा, यदि अवमानितः, तदा भूमिः चौरैः व्याप्य, रक्षाहीनाः जनाः क्षणात् विनष्टाः।' 'अद्य, पापः अनवरतः आगतः। रक्षाहीनानां धनं जनाः हरन्ति, परस्परं हन्ति, शापयन्ति, पशुस्त्रीधनं हरण्ति। धर्मः नष्टः, वर्णाश्रमधर्मः त्रिवेदमूलः विनश्यति। धनकामिनः, श्वानवानरवत्, जातिव्यत्ययं कुर्वन्ति।' 'राजा धर्मरक्षकः बृहच्छ्रवः, राजर्षिः, भगवद्भक्तः, अश्वमेधयागकर्ता। अज्ञः बालः तस्मिन् निर्दोषे राजन् पापं कृतवान्। भगवन् सर्वात्मा तं अपराधं क्षमयतु।' 'भगवत्भक्ताः, अपमानिताः, छलेन, शापिताः, गृहीताः वा, प्रतिहिंसां न कुर्वन्ति, शक्तिमन्तः अपि।' एवं पुत्रस्य अपराधात् महर्षिः विषादेन पूर्णः। स्वयं राज्ञा अपराधितः अपि, तं अपराधं न स्मरत्। साधवः द्वन्द्वेषु स्थिताः, न शोकं न हर्षं कुर्वन्ति; आत्मगुणेषु तेषां आश्रयः। स्मरणीयं—पादप्रक्षालनं विना शय्या न युक्ता, अपि च शय्यायां तृणं न स्थापयेत्, शिरः न स्नानं, परदत्तं अन्नं न भक्षयेत्, नग्नः न शयीत, प्रातः सायं न शयीत। शुद्धः, शुभवस्त्रधारी, सर्वमङ्गलयुक्तः, गोब्राह्मणलक्ष्मीविष्णून् प्रातः पूजयेत्। स्त्रियः, वीर्यवन्तः, पुष्पगन्धधूपालङ्कारैः पूजनीयाः। पतिं पूज्य, तं गर्भस्थं मनसा ध्यायेत्। यदि वर्षभरं पुम्सवनव्रतं अखण्डितं धारयेत्, पुत्रः इन्द्रजित् भविष्यति। एवं दिति, 'एवमस्तु' इति सङ्गृहीत्वा, कश्यपस्य वीर्यं प्राप्तवती, व्रतं श्रद्धया आरब्धवती। इन्द्रः, मातुल्याः अभिप्रायं ज्ञात्वा, दितिं आश्रमवासिनीं सेवया तुष्टः। सः वनात् पुष्पफलदर्भकुशपत्राङ्कुरमृत्तिकां जलं च यथाकालं आनयत्। एवं व्रतम् अनुष्ठायन्त्या दित्या, हरिः तस्य व्रतभङ्गे इच्छया, मायया सेवां कृतवान्, मृगः मृगरूपेण यथा। तथापि, दितिः व्रते न विचलिता, इन्द्रः उपायं चिन्तयन्, महतीं चिन्तां प्राप्तवान्। एकदा, दितिः श्रान्ता, अन्नं भुक्त्वा, पादप्रक्षालनं विना, जलशुद्धिं विना, भाग्यवशात् सुप्ता। तदा, योगेश्वरः इन्द्रः, योगबलात् दितेः गर्भं प्रविश्य, निद्रावशं मनः कृत्वा, गर्भं सप्तधा वज्रेण विदारयत्। प्रत्येकं क्रन्दन्तं दृष्ट्वा, 'मा रुदः' इति पुनः पुनः उक्तवान्। ते सर्वे, हस्तान् संकुचित्य, 'इन्द्र, किं भ्रातृभ्यः मारुतभ्यः हन्तुं इच्छसि?' इति पृष्टवन्तः। कौशिकः प्रत्याह—'मा बिभीत, भ्रातरः; प्रियाः मे। मम परिचारकाः, मारुतगणाः, केवलं मम भक्ताः।' दितेः गर्भः श्रीनिवासस्य करुणया न मृतः। वज्रेण बहुशः ताडितः अपि, द्रोणास्त्रात् यथा त्वं जीवितः। एकवारं आदिपुरुषं पूज्य, समता लभ्यते; दितिः वर्षपर्यन्तं हरिं पूजितवती। इन्द्रसहिताः, पञ्चाशत् देवाः, मारुताः अभवन्; मातुः दोषं अपाकृत्य, हरिणा सोमपानाः कृताः। दितिः उत्थाय, पुत्रान् दीप्यमानान् अग्निवत्, देवीसहितान्, इन्द्रसहितान्, निर्दोषान्, हर्षपूर्णान् दृष्टवती।