स महात्मनः पुत्रः, अद्भुततेजसा युक्तः, बालकैः सह क्रीडन्, यदा तु तेन श्रुतं यत् तस्य पितरं राज्ञा अन्यायेन पीडितमिति, तत्रैव सः वाक्यम् अवदत्। हन्त, राज्ञां दारुणोऽयं दुराचारः, यथैकविभक्ताः हविरश्नः; यथा स्वामिनि दासैः अपराधः, तथा द्वारपालैः, अथवा श्वभिः अपि, स्वामिनि कृतः। सः क्षत्रियो जात्या, ब्राह्मणैः गृहस्य रक्षकत्वे नियुक्तः; कथं तु एवं द्वारपालः गृहधनस्य भोक्तुं अर्हति? श्रीकृष्णे, धर्मपथे भ्रमद्भ्यः पथदर्शिनि, गतवति, अहम् अधुना धर्मसेतुबन्धनभञ्जकान् दण्डयामि; पश्यत मम तेजः। एवं उक्त्वा, तस्य बालस्य नेत्रे क्रोधेन रक्ते जाते, सः मित्रैः परिवृतः, कौशिकीतीरे स्नात्वा, वाक्शरं वज्रं ससर्ज। सः पुनः उक्तवान्—'एवं धर्मसीमां लङ्घयित्वा, तक्षकः मया प्रेरितः, सप्तमे दिने एतं वंशनाशकं दंशयिष्यति।' ततः स बालः आश्रमं गतः, तत्र पितरं सर्पेण कण्ठे परिवेष्टितं दृष्ट्वा, शोकेन अभिभूतः, उच्छैः रुरोद। आङ्गिरसवंशसम्भूत ब्राह्मणः, पुत्रस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, शनैः नेत्रे अपावृत्य, शुष्कसर्पं स्कन्धे दृष्ट्वा, तम् अपाकृत्य, पृच्छति स्म—'वत्स, किमर्थं रोदिषि? कः त्वां पीडितवान्?' इति। तदा बालः सर्वं यथावत् न्यवेदयत्। अकिञ्चनस्य राज्ञः शापं श्रुत्वा, ब्राह्मणः पुत्रे न तुष्टः; 'हा, अद्य त्वया महद् अनर्थं कृतम्, अल्पेऽपि दोषे, घोरः दण्डः दत्तः।' इति। 'राजानं न परीक्षेत, बालबुद्धे! तस्याजेयबलस्य कृते, जनाः सर्वतः सुखं क्षेमं च प्राप्नुवन्ति।' 'यदा नरदेवः, रथचक्रपाणिः, अवमान्यते, तदा लोको दस्युभिः आकृष्टः, रक्षाहीनः, तुरगवत्, विनश्यति।' 'अद्य पापं निरन्तरं प्रवर्तते, रक्षाहीनानां धनं हरन्ति, परस्परं हिंस्यन्ति, शपन्ति, अपहरन्ति च पशून्, स्त्रियः, वित्तं च।' 'तदा धर्मः पुरुषेषु नश्यति, वर्णाश्रमाचारः त्रैवेद्यसम्भूतः अपि; ततो धनकामिनः, श्ववान् वानरान् इव, वर्णसंकरं कुर्वन्ति।' 'एष धर्मस्य रक्षकः, बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवत्परायणः, अश्वमेधयाजी च।' 'अकिञ्चनस्य राज्ञः, बालबुद्ध्या अपराधः कृतः; भगवान् आत्मा सर्वेषां, तं क्षमयतु।' 'भगवत्परायणाः, अपमानिताः, छलिताः, शप्ताः, निन्दिताः, हताः अपि च, न प्रत्युत्पद्यन्ते, शक्तिमन्तोऽपि।' 'एवं, पुत्रस्य अपराधात्, महर्षिः विषादेन व्याप्तः; स्वयम् अपि राज्ञा पीडितः, तस्य अपराधं न चिन्तितवान्।' 'साधवः लोके द्वन्द्वेषु स्थिताः, न शोचन्ति, न हृष्यन्ति, आत्मगुणनिष्ठाः।' 'न पादप्रक्षालनं विना शयीत, न च क्लिन्नपादः, न च शिरः क्लिन्नम्; न परान्नं भुञ्जीत, न नग्नः शयीत, न च सन्ध्यायाम्।' 'सदैव शुचिः, शुक्लवासाः, सर्वमङ्गलयुक्तः, गौः, विप्रः, लक्ष्मीः, अच्युतः च, प्रातः पूजनीयाः।' 'स्त्रियः, वीर्यवन्तः च, पुष्पैः, गन्धैः, उपहारैः, भूषणैः पूजयेत; पतिं पूजयित्वा, तं गर्भस्थं चिन्तयेत।' 'एवं सततं पुण्यव्रतम् एकवर्षं यः पालयति, तस्मात् इन्द्रजिद् पुत्रः जायते।' एवं संमत्य, 'एवं अस्तु' इति, दितिः दृढनिश्चया, कश्यपात् गर्भं लब्ध्वा, व्रतम् आचरत्। इन्द्रः, मातुल्याः चिकीर्षितं ज्ञात्वा, दितिं तपोवनवासिनीं, श्रद्धया उपचचार। सः नित्यं वनात् पुष्पाणि, फलानि, कुशम्, तृणानि, पत्राणि, अंकुरान्, मृत्तिकां, जलं च यथाकालं आनयत्। एवं सा व्रतम् आचरन्ती, हरिः तस्य भङ्गकामः, मायया, मृगस्य रूपेण, तां सेवितवान्। सः तु तस्याः व्रतस्य भङ्गं न लब्धवान्, सा तु व्रतेन एकचित्ता; इन्द्रः, तत्र उपायं चिन्तयन्, महतीं चिन्तां अगमत्। एकदा, सा दितिः, व्रतश्रमात्, भोजनकाले, अप्रक्षालितपादा, जलशुद्धिविहीना, दैववशात्, निद्रया आक्रान्ता, शयनीया अभवत्। तदा इन्द्रः, योगेश्वरः, योगबलात्, तस्या निद्रितायाः गर्भं प्रविष्टवान्। स तस्याः सुवर्णवर्णं गर्भं वज्रेण सप्तधा छित्त्वा, यदा यदा ते क्रन्दन्ति, 'मा रुद्र' इति पुनः पुनः अवदत्। ते सर्वे छिद्यमानाः, अञ्जलिपुटाः, इन्द्रम् ऊचुः—'किमर्थम्, इन्द्र, भ्रातॄन्, मरुतः, हन्तुम् इच्छसि?' कौशिकः प्रत्युवाच—'मा भैष्ट, भ्रातरः; प्रियाः मे यूयं; यूयं मम परिचारकाः, मरुतगणाः, ममैकनिष्ठाः।' दितेः गर्भः न मृतः, श्रीनिवासस्य कृपया; यथा त्वं द्रोणास्त्रात् जीवितः, तथा वज्रहताः अपि ते न मृताः। आदिपुरुषं यः एकवारं अपि पूजयति, स समत्वं प्राप्नोति; दित्या वर्षमात्रं हरिः पूजितः। इन्द्रसहिताः, ते पञ्चाशद् देवाः मरुतः अभवन्; मातुः दोषं निवार्य, हरिणा सोमपानाः कृताः। दितिः उत्तिष्ठ, तान् पुत्रान् अग्निवर्णान्, देव्या सह, निर्दोषान्, इन्द्रेण सह प्रमुदितान् अपश्यत्। सा तदा इन्द्रम् अवदत्—'वत्स, अहं अयं सुदुष्करं व्रतम्, आदित्यभयप्रदम्, पुत्रार्थिनी अनुष्ठितवती।' 'एकः एव पुत्रः अभिलषितः, सप्तधा सप्तपुत्राः जाताः—कथं एषः? यदि जानासि, वत्स, सत्यं वक्तुम् अर्हसि, मा माम् अनृतम् उक्त्वा।' इन्द्रः उवाच—'अम्ब, तव भावं विज्ञाय, अहम् आगतः; अवसरं लब्ध्वा, गर्भं विभज्य, स्वकार्ये मनः स्थापयन्, धर्मे न।