इति चिन्तयन् स राजा तं ब्राह्मणपुत्रस्य शापं शुश्राव, यत्र तक्षक इति नाम्ना मृत्युर्निर्दिष्टः। स तु मनसि न्यवेश्य, यथायोग्यं तस्मिन्नेव तक्षककृतमात्मनः गाढासक्तस्य वैराग्यहेतुं सम्यक् मन्यते स्म। ततः स सर्वं संसारं च परत्रं च पूर्वमेव तुच्छत्वेन समालोच्य, भगवत्पादसेवनाय निश्चयं कृत्वा, अमृतस्य यस्याः स नदी तस्याः तीरे उपविष्टः, उपवासव्रतम् आरब्धवान्। सा नदी तु या भगवत्पादरजःसंयुक्तजलवती, या गङ्गायाः अपि पावनी, या सर्वलोकपालान् अपि शुद्धयति—कः मृत्युं प्रति स्थितः तां न सेवेत? एवं पाण्डुपुत्रः निश्चयपूर्वकं व्रतं गृहीत्वा, विष्णुपदतीरे उत्तराभिमुखः उपविष्टः, मनसा केवलं मुकुन्दपादारविन्दे निलीनः, मुनिव्रतेन सर्वासक्तिभिः विमुक्तः। तत्र जगत्पावनाः महर्षयः शिष्यैः सहिताः समागताः, पुण्यतीर्थदर्शनस्य निमित्तेन यथार्थं पुण्यतीर्थाः तु सतां सन्निधानेन एव पाव्यन्ते। तत्रात्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिपुत्रः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, इध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, नारदः च, अन्ये च देवर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयः, अरुणादयः च समागताः। राजा तान् सर्वान् सुतसुतांश्च प्राञ्जलिः सम्यक् सत्कृत्य, मुनिप्रवरान् अभिवाद्य, तेषां समीपे सस्मितं स्थित्वा, तान् उपसंगम्य प्राञ्जलिः अपृच्छत्। स उवाच—"धन्यतमाः वयं राजर्षयः, युष्माकं कृपया महानुभावाः अस्मान् अनुगृह्णन्ति। राजवंशः ब्राह्मणपादसेवान्दोषात् दूरं नीतः—हा, निन्द्यं कर्मैतत्।" "मम हि परमेश्वरः पुनः पुनः गृहारम्भेषु आसक्तं मनः दृष्ट्वा, द्विजवाक्यप्रयुक्तया वैराग्येन, यत्र स्नेहः शीघ्रं भीतिं जनयति, सन्दिष्टवान्। हे विप्राः, युष्मान् अहम् उपगतोऽस्मि, तिष्ठतु गङ्गा च भगवत्स्मरणनिष्ठया। ब्राह्मणशापेन वा तक्षकविषेण वा यथेष्टं भवतु; यावत् तावद् विष्णुगाथाः गायन्तु।" "भूयात् पुनः अनन्ते भगवति भक्तिरसक्तिश्च, तदाश्रितेषु च; यत्र कुत्रापि जन्म भवतु, सत्सु सदा सख्यमस्तु, सर्वत्र ब्राह्मणेषु नमः।" इति निश्चयमास्थाय, राजा पूर्वदक्षिणाभिमुखः, कुशासन उपविष्टः, स्त्रीपुत्रभारं सागरतनयाय न्यवेद्य, स्थिरचित्तः उपवासव्रतम् आरब्धवान्। तस्य तपस्विनः उपवेशनं दृष्ट्वा, दिवौकसः तं स्तुत्वा, पुष्पवृष्टिं कृत्वा, दुन्दुभीनादं च पुनः पुनः कृतवन्तः। मुनयः च तं प्रशंसन्तः, तस्य कर्मणि सम्मतिं ददुः—"इदं तस्य लोकहिताय, भगवद्गुणैः शोभितं, यदुत्तमैरपि स्तूयते।" "न हि आश्चर्यं, हे राजर्षिश्रेष्ठ, कृष्णभक्तेषु, ये राजमुकुटमण्डितं सिंहासनं त्यक्त्वा भगवत्साकाङ्क्षिणः स्यु:। वयं सर्वेऽत्र यावत् स देहमुत्सृजति, तावत् स्थित्वा, स भगवान्भक्तश्रेष्ठः विरजं परमं स्थानं यास्यति।" एवं मुनिसभायाः वचः श्रुत्वा, परीक्षित् मधुच्युतेन सह, गुरुं च विनम्य, सर्वान् उपस्थितान् अभिवाद्य, विष्णोः चरितश्रवणाय उत्सुकः, तान् उवाच। "सर्वतः समागताः भवन्तः, यथा वेदाः त्रिषु लोकेषु व्यक्ताः, अत्र वा अन्यत्र वा, परमहितमेव आत्मस्वरूपमेव प्रयोजनम्।" "तस्मात् पृच्छामि, हे विप्राः, मम कर्तव्यं किं? मरणासन्नस्य धर्मः कः शुद्धः? भवन्तः तत्र सम्मन्यन्तां।" एतेन समये, व्यासपुत्रः भगवत्पूज्यः, अकस्मात् भूमौ विचरन्, किंचित् न अपेक्षन्, लक्षणैरज्ञेयः, आत्मलाभेन तुष्टः, बालैः परिवृतः, पिशुनवेषधारी, तत्र समुपाजगाम। स षोडशवर्षीयः, कोमलपादकरचरणोरुबहुबाहुकन्धरगण्डः, सुस्थिताङ्गः, दीर्घनेत्रः, समोन्नासिककर्णः, सुब्रह्मा, प्रभामण्डितमुखः, शङ्खकण्ठः, गुडाङ्गुलिः, उन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, रेखासुन्दरपीनोदरसन्धिः, नग्नः, वदनावृतकेशः, दीर्घबाहुः, सुरश्रेष्ठसदृशः। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणाङ्किताङ्गः, स्मितमधुरः, स्त्रीणां मनांसि आकर्षयन्, मुनयः अपि तं तत्त्ववित् सन्तः, तस्य महिमानं गुह्यं ज्ञात्वा, आसनात् उत्थाय, तं सत्कृत्य, आसने उपवेश्य, स्त्रीबालान् अपसार्य, पूजयामास। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसमूहैः परिवृतः, स महायोगी, इव चन्द्रमा तारा-ग्रह-नक्षत्रसमूहमध्ये, विराजमानः आसीत्। राजा भगवद्भक्तः, तं शान्तमनसम्, अव्यग्रबुद्धिं मुनिं उपसृत्य, शीर्ष्णा वन्द्य, प्राञ्जलिः, सौम्यया वाचा पप्रच्छ। स उवाच—"भ्रातृव्यः, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायोग्याः जाताः, यः भवता अतिथित्वेन आगत्य, अस्माकं भूमिं पावनां कृतवान्। स्मरणमात्रेण भवन्तं गृहं शुद्ध्यति, किं पुनः दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनादिना?" "भवतः सन्निधौ, हे महायोगिन्, महापातकानि अपि क्षिप्रं नश्यन्ति, यथा दैत्यान् विष्णुना। पाण्डुप्रियः कृष्णः मयि प्रसन्नो भवेत्, यः स्वबन्धून् स्वकुलप्रियत्वात् स्वीकृतवान्। अन्यथा, वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युमुखे स्थिताः, भवन्तं, अप्रकाशमानमानसम्, सिद्धम्, वने वसन्तम्, कथं साक्षात्कुर्याम?" "तस्मात् पृच्छामि, योगाचार्यश्रेष्ठ, परमं पुरुषार्थम्—मरणासन्नः कः कर्तव्यः सर्वथा? किं श्रोतव्यं, कीर्तितव्यं, कर्तव्यं, स्मरणीयं, पूज्यं वा जनैः? अथवा अन्यदस्ति चेत्, तदपि ब्रूहि।" "नूनं, हे विप्र, गृहेषु गृहीणां, न भगवान् साक्षात् दृश्यते, नापि दुह्यन्त्यां गवाम्।" इति सुतः उवाच—एवं राजा सौम्यया वाचा पृष्टः, विद्वान् बदारायणिः प्रत्युवाच। "श्रियः स्वातन्त्र्यादिगुणाः; सुखं दुःखयोः समाप्तिः; दुःखं तु सुखेच्छया जायते। बन्धमोक्षौ बुधः वेत्ति। मूढः शरीरादिषु आत्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः; मनोभ्रंशोऽन्यपन्थाः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः।" "नरकः तु तमोऽहंभावः; मित्राचार्यात्मनोः एकत्वम्; गृहम् इदं शरीरम्; गुणैः सम्पदाम् मानवः; यः तु सः धन्यः।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे एकोनविंशतितमाध्यायस्य कथा प्रवहता सम्पूर्णा।