अनन्तशक्तिमद्ब्रह्मणा मया विस्तारितं यद्वाङ्मयं तद्भूतानां मध्ये शब्दरूपेण दृश्यते, यथा कमलनालमध्यस्थसूत्रमिव। यथा च उरसो मुखेन जालं विसृजति उर्णनाभः, तथा शब्दयुक्तः प्राणः आकाशात् उत्पद्य, मनसा स्पर्शरूपत्वं गच्छति। स एव भगवान् छन्दोमयः, अमृतमयः, सहस्रपथगामी, ओंकारात् व्यञ्जनस्वरशिषुकारघोषसमन्वितात् अन्तः प्रतिष्ठितः। स एव स्वयमेव महतीं अनन्तां च वाचं, विविधभाषाभिः विस्तारितां, चतुर्भिः चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धिमतीं छन्दोभिः, सृजति च संहरति च। गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दसत्यष्ट्यतिजगद्विराडित्येते छन्दांसि। सा वाक् किं स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, किं विविनक्ति? अस्यां लोके मम विना कश्चन न जानाति तस्य हृदयम्। सा वाक् मामेव स्थापयति, मामेव सूचयति, मामेव विविनक्ति, मामेव निवर्तयति; एवं वेदानां सर्वार्थः शब्दाश्रयः, माम् विविनक्ति, मायामात्रं कथयित्वा अन्ते तां निवर्त्य कृपया परिणमति। एवं सा वाक् मृगवराहश्वशृगालगोमहिषगजचामरीवानरनकुलसर्पैः परिवृता। तत्र प्रविश्य स राजा पुत्रैः सह तं महर्षिं ददर्श, यत्र होत्राग्निः प्रज्वलितः। स तं दीप्तवपुषं, दीर्घकालं घोरतपसा युक्तं, नात्यतिकृशम्—भगवत्कटाक्षमधुरवचनश्रवणात्—पश्यति स्म। स च दीर्घः, कमलदलायतलोचनः, जटिलः, वाल्कलवसानः, यथायोग्यं मलिनः, अलङ्कृतिवर्जितः। ततः राजा आश्रमं समीपं गत्वा महर्षये प्रणम्य, स महर्षिः तं यथार्हं सत्कारं प्रणतिं च कृतवान्। महर्षिः सम्यक्पूजां कृत्वा, स्वसंयतं राजानं उपवेश्य, भगवताज्ञां स्मरन्, सौम्यवाक्यैः तं तुष्टाव। नूनं भवान् सत्प्रतिपालनाय, दुष्टविनाशाय च, हरिधारायाः शक्तिरूपः, एतद्धेतोः विचरति। भवान् सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रधर्मयमवरुणादिरूपः, विश्वधारिण्, नमस्ते शुद्धाय। यदा भवान् विजयरत्नभूषितरथं न आरोहति, तदा भयानकधन्वा, दुष्टान् रथेनैव त्रासयति। भवान् स्वसेनापद्भिः भूमिमण्डलं मर्दयन्, पृथिवीं कम्पयन्, महतीं सेनां सञ्जहर्ष, सूर्य इव विचरति। तस्मिन्नेव काले, हे राजन्, भगवत्कृते वर्णाश्रमविभागैः स्थापिताः सर्वे सीमाः, चौरैः नूनं भङ्क्ष्यन्ते। तदा लोभमोहवशादधर्मः, नृशंसैः पुरुषैः पोष्यमानः, समुत्पद्येत; यदि त्वं विश्रान्तः स्याः, अस्यां भूमौ चौराधीनायां, नूनं विनश्येत। एवं सति, वीर, अहं त्वां पृच्छामि—कस्मादिह आगतः? यथाशयेन वयं कुर्मः। शुक उवाच—हे राजन्, हेमन्तारम्भे नन्दगोपकन्यकाः, केवलं कषायान्नं भुञ्जानाः, कात्यायनीपूजनव्रतम् अचरत। प्रातः काले कालिन्द्याः सलिले स्नात्वा, तटस्थे रेणुना देवीं कृत्वा, तां पूजयामासुः। सुरभिकुसुमधूपदीपैः, विविधैः फलाङ्कुरधान्यादिभिः, सुगन्धैः, महतीर्भिः लघ्वीश्चोपहारैः, तां पूजयामासुः। एवं मन्त्रं जपन्त्यः—"कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरी। नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः।"—सर्वाः पूजां चक्रुः। एवं कृष्णे मनः सम्यक् निबद्ध्य, मासमेकं भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतित्वे कामयमानाः कन्यकाः व्रतम् अचरत। प्रातः कालं सखीभिः सहोत्थाय, बाहुयुगलं बद्ध्वा, गीतैः कृष्णस्य कीर्तिं गायन्त्यः, प्रतिदिनं कालिन्द्याः स्नानाय ययुः। एकदा तटमुपेत्य, यथापूर्वं वस्त्राणि निक्षिप्य, कृष्णगीतेन जलक्रीडां चक्रुः। योगेश्वरः श्रीकृष्णः तासां भावमवगम्य, सखिभिः परिवृतः, तत्र तासां कामं पूर्तुमागतः। स शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहीत्वा, कदम्बतरुमारुह्य, सखैः सह हास्यं कृत्वा, ताभ्यः श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्। "आगच्छत, कन्यकाः, स्वस्वं वस्त्रं यथेष्टं गृह्णीत; न ह्येतद् मिथ्या, सत्यमेव वदामि—यदि व्रतश्रमिताः स्याथ। मया न कदापि मिथ्या भाषितं, एते बाला अपि जानन्ति; अतः क्रमेण, न सर्वाः एकत्र, आगत्य गृह्णीत।" तस्य हास्यक्रीडां दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेमभरिताः, परस्परं विलोक्य, लज्जया स्मयमानाः, न निर्गता। गोविन्दस्य वाक्यैः तासां मनः क्षुब्धं जातम्; ताः शीतले जले ग्रीवापर्यन्तं मग्नाः, कम्पमानाः, तमिदं वचो ब्रुवन्— "नन्दसुत, त्वं नः मान्यः, व्रजस्य कीर्तिपात्रं वेद्मः; वस्त्राणि देहि, कम्पामहे। श्यामसुन्दर, त्वां वयं दास्यः, यथाज्ञापयसि तथा करिष्यामः; धर्मज्ञ, वस्त्राणि देहि, न चेत्तव राज्ञे वदामः।" भगवान् उवाच—"यदि मम दास्यः स्याथ, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता निष्कलुषस्मिताः कन्यकाः समागत्य स्ववस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततः सर्वाः कन्यकाः शीतवातेन कम्पमानाः, हस्ताभ्यां गात्राणि संवृत्य, जलात् निर्गता। ताः दीनावस्थाः दृष्ट्वा, भगवान् तासां शुद्धां भक्तिं विज्ञाय, वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, सस्मितं प्रीत्या वचनमब्रवीत्— "यूयं नग्नाः सलिलं प्रविष्टाः, व्रतपालने देवद्रोहं कृतवन्त्यः; अतो नमस्कृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, शिरः प्रणम्य, एतद् दोषं निवार्य, वस्त्राणि गृह्णीत।" अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजयोषितः जज्ञुः—"नग्नस्नानं व्रतविघ्नः"—इति; तस्यैवाज्ञया, तदा तस्य व्रतस्य परिसमाप्तिरिति मन्यमानाः, निर्दोषाः अभवन्।