महात्मनः भगवत्संनिष्ठस्य किं नाम साध्यं शेषमस्ति? यः मयि अनन्ते ब्रह्मस्वरूपे परमानन्दमयि परमसुखं अनुभवति, तस्य किमपि अन्यत् प्राप्यं नास्ति। यथा दीप्यमानं वह्निं समीपमुपेत्य शीतं भयम् अन्धकारश्च नश्यन्ति, तथा साधुसंनिधौ अपि तद्वद् दोषाः विनश्यन्ति। संसारसागरस्य भीषणे निमज्जन्तः पुनः पुनः उत्प्लवमानाः ये जनाः, तेषां ब्रह्मविदः शान्ताः साधवः दृढनौकायाः इव रक्षाम् उपदिशन्ति। अन्नं प्राणिनां प्राणः, अहं दुःखितानां शरणम्, धर्मः मरणोत्तरं जनानां धनं, साधवः अस्मिन्संसारे भीतानां शरणं भवन्ति। साधवः बहिः उदितसूर्यवत् दृष्टिं प्रयच्छन्ति; देवाः, बान्धवाः, साधवः, अहं च—एते सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेन, उर्वशी अपि लोकलाभेषु उदासीना, सर्वासक्ति-विरहिता, आत्मनि एव रममाणा, पृथिव्यां विचरन्ती दृष्टा। स्पर्शस्य सौम्यत्वं, कठिनत्वं, शैत्यं, औष्ण्यं—एते वातस्य सूक्ष्मगुणाः। गमनम्, सङ्ग्रहः, ग्रहणम्, वस्तुषु प्रधानता, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः—एते वातस्य स्वभावाः। वातस्य एव स्पर्शगुणात्, दैवेन प्रेरितात्, रूपं समुत्पन्नम्; ततः ज्योतिः, तस्मात् चक्षुः रूपग्रहणाय जातम्। रूपस्य पदार्थत्वम्, धर्मत्वम्, व्यक्तित्वम्—एते अग्नेः शुद्धरूपस्य कार्याणि, हे साधो। प्रकाशनं, पाचनं, तापयितृत्त्वं, दाहः, शैत्यनाशनं, शोषणं, क्षुत्तृष्णायाः उत्पादकत्वम्—एते अग्नेः स्वभावाः। तस्मात् शुद्धरूपात्, अग्निना परिवर्तितात्, दैवेन प्रेरितात्, शुद्धरसः उत्पन्नः; तस्मात् आपः, तस्मात् जिह्वा रसनाय। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः—एवं पृथग्भावेन एकः रसो भूतपरिणामभेदात् विविक्तः। स्नेहः, संघटनम्, तृप्तिः, जीवनम्, पुष्टिः, ह्लादः, तापशमनम्, समृद्धिः—एते आपः कार्याणि। तस्मात् शुद्धरसात्, आपःपरिणामात्, दैवेन प्रेरितात्, शुद्धगन्धः उत्पन्नः; तस्मात् पृथिवी, तस्मात् घ्राणेन्द्रियं गन्धग्रहणाय। भूतसंयोगभेदात् एकः गन्धः पृथग्भूतः—पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, सौम्यः, तीक्ष्णः, आम्लः, इत्यादयः। रूपसंस्थानभूमित्वं, ब्रह्मणो निवासः, आधारत्वं, सत्त्वविभागः, सर्वगुणानां प्रादुर्भावः—एते पृथिव्याः लक्षणानि। यस्य शब्दगुणः विषयः, सः शब्दग्रहणम्; यस्य स्पर्शगुणः विषयः, सः स्पर्शग्रहणम्। यत्र रूपगुणः विषयः, सः चक्षुषा ग्रहीते; यत्र रसगुणः, सः जिह्वया; यत्र गन्धगुणः, सः नासिकया गृहीते। गुणानां एकस्मिन् वस्तुनि सत्त्वमपरस्मिन् अभावः संयोगवशात् दृश्यते; एवं पृथिव्यामेव वस्तुविभागः दृश्यते। एते सप्त—महदादयः—कालेन, कर्मणा, गुणैः संयुक्ताः, जगदण्डमाविशन्ति। तेषां संयोगात्, प्रवेशनात्, तद्रूपं जडमण्डकमुत्पन्नम्; तस्मात् पुरुषः उत्पन्नः, सः विराडेव अभवत्। एष एव विशेषः ब्रह्माण्डः, यः जलादिभिः दशभिः आवरणैः क्रमशः परिवृतः, बहिः प्रकृत्या आवृतः, अस्मिन्सर्वलोकव्यापि विश्वरूपः श्रीहरिः स्थितः। सः हिरण्यमयात् अण्डात् उत्पत्य, सलिलेषु शयानः, तदन्तः प्रविश्य, नानाविधं व्योम विदार्य प्रविवेश। प्रथमं तस्य मुखं विदारितम्; तस्मात् वाक् उत्पन्ना, वाचः अग्निः, ततः नासिके, तस्मात् प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वातः, ततः नेत्रे, तस्मात् दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः, ततः कर्णौ, तस्मात् श्रवणम्, तस्मात् दिशः। विराजः त्वक् विदार्य, तस्मात् केशा, लोम, इत्यादयः; ततः औषधयः, अनन्तरं जननाङ्गं। शुक्रात् आपः, ततो गुदं, तस्मात् अपानः, तस्मात् मृत्युः, लोकभीषणः। हस्तौ विदारितौ, ताभ्यां बलम्, तस्मात् इन्द्रः। पादौ विदारितौ, ताभ्यां गमनम्, तस्मात् विष्णुः। नाड्यः विदारिताः, ताभ्यां रक्तं पूरितम्; ततः सरितः, अनन्तरं उदरम्। ततः क्षुत्पिपासे उत्पन्ने, तयोः समुद्रः आश्रयः। पश्चात् हृदयं विदारितम्, तस्मात् मनः। मनसः चन्द्रमाः, बुद्धेः वाचस्पतिः, अहङ्कारात् रुद्रः, चित्तात् अन्तर्यामी उत्पन्नः। एते देवताः उत्पन्नाः सन्तः अपि तं पुरुषं नोत्थापयन्त। ते स्वस्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, पृथक् पृथक् तं बोधयितुमिच्छन्तः प्रविशन्ति। वाक् रूपेण अग्निः मुखं प्रविश्यापि, पुरुषः नोत्थितः। वायुः घ्राणे प्राणरूपेण प्रविश्य, नोत्थितः। सूर्यः नेत्रयोः दृष्टिरूपेण प्रविश्य, नोत्थितः। दिशः कर्णयोः श्रवणरूपेण प्रविश्य, नोत्थितः। औषधयः त्वचि लोम्ना सह प्रविश्य, नोत्थितः। आपः जननाङ्गे शुक्रेण सह प्रविश्य, नोत्थितः। मृत्युः गुदे अपानेन सह प्रविश्य, नोत्थितः। इन्द्रः हस्तयोः बलेन सह प्रविश्य, नोत्थितः। विष्णुः पादयोः गमनेन सह प्रविश्य, नोत्थितः। सरितः नाड्यां रक्तेन सह प्रविश्य, नोत्थितः। समुद्रः उदरे क्षुत्पिपासया सह प्रविश्य, नोत्थितः। चन्द्रमाः हृदि मनसा सह प्रविश्य, नोत्थितः। ब्रह्मापि हृदि बुद्ध्या सह प्रविश्य, नोत्थितः। रुद्रः अपि हृदि अहङ्कार्य सह प्रविश्य, नोत्थितः।