यो जनः स्वयम् वा अन्यैः वा देवताभ्यः ब्राह्मणेभ्यश्च यत् दत्तं तेषां भरणाय गृह्णाति, स दशसहस्रसंवत्सरपर्यन्तं विड्भक्षकः भवति। कर्तुः कारणस्य च अनुमोदकस्य च हेतोः ये ये कर्मणि भागिनः भवन्ति, ते मृत्युः अनन्तरं तेषां कर्मणां महदफलम् पुनः पुनः प्राप्नुवन्ति। शुक उवाच— एकादश्यां नन्दः उपवासं कृत्वा जनार्दनं सम्यक् अर्चयामास। द्वादश्यां च सः कालिन्द्याः सलिलं प्रविश्य स्नानाय प्रवव्राज। तत्र वरुणस्य पार्षदः कश्चन दैत्यः तम् अपहरत्, रात्रौ असुरसीमां विमृश्य सलिलं प्रविष्टः इति कारणेन तम् वरुणस्य समीपं नीतवान्। नन्दं ददर्शुं न अशक्नुवन्तः गोपाः आकुलचित्ताः "कृष्ण! राम!" इति उच्चैः आक्रन्दन्। तेषां शब्दं श्रुत्वा भगवान् श्रीकृष्णः, स्वजनानां भयहरः, पितरं वरुणेन नीतमिति विज्ञाय, महाबलः तत्र जगाम। तं दृष्ट्वा लोकपालः हृषीकेशं महता सत्कारेण प्रतिजग्राह, भव्येन पूजया तं पूजयामास, सन्दर्शनमहोत्सवं प्रहर्षेण प्रगायत्। श्रीवरुण उवाच— "अद्य मे तनुः प्रशान्ता, अद्य मे कार्यं सिद्धम्। ये तव पादारविन्दे भक्ताः, ते भगवन् परमपदं प्राप्तवन्तः। नमोऽस्तु ते भगवन्, परात्मन्, ब्रह्मन्, यत्र न माया न कल्पितसृष्टिः श्रूयते। अज्ञानात् मूढतया च स्वकृत्यं न जानन्, तव पितरं अत्र नीतवान्, तद् अज्ञानं क्षन्तुमर्हसि। सर्वदृशे कृष्ण, त्वं मय्यपि प्रसादं कर्तुमर्हसि। गोविन्द, पितृप्रिय, पितरं स्वं प्रत्यानीयताम्।" एवं सम्पूजितः श्रीकृष्णः, लोकानां स्वामी, पितरं गृहं प्रत्यानीय, स्वबन्धून् प्रमुदितान् चकार। नन्दः अपि तं लोकपालस्य अद्भुतं वैभवं दृष्ट्वा, तेषां श्रीकृष्णे श्रद्धां च, विस्मितः स्वबान्धवान् प्रति उक्तवान्। ते गोपाः राजन्, उत्सुकचित्ताः, मनसि चिन्तयामासुः— "किं नु अयं प्रभुः अस्माकं स्वगत्याः सूक्ष्मरूपं दर्शयिष्यति?" भगवान् तेषां मनोऽभिलाषं विज्ञाय, करुणया तदनुग्रहाय चिन्तयामास। अज्ञानेच्छाकर्मभिः मोहिताः जनाः, स्वगत्यं न जानन्तः, उच्चावचमार्गेषु भ्रमन्ति इति सः मनसि न्यवेशयत्। ततो भगवतः हर्यः, महाकृपया, गोपान् तं तमःपरं स्वलोकं दर्शयामास। सः लोकः सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्—ब्रह्म, शाश्वतं ज्योतिः, यं मुनयः गुणक्षये समाधिना पश्यन्ति। तान् ब्रह्मसरसि नीत्वा, स्नाप्य, पुनः उत्थाप्य, कृष्णः तं ब्रह्मलोकं दर्शयामास, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतवान्। नन्दादयः तं देशं दृष्ट्वा, परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः च, तत्र कृष्णं स्तुतिभिः संस्तूयमानं अपश्यन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे हंसपरमर्षिणां शास्त्रे समाप्तः। तत्र ज्ञानं, विवेकः, शास्त्राणि, तपः, प्रत्यक्षम्, परम्परा, अनुमानं च—यद् आदौ च अन्ते च अस्ति, कालकारणयोः च, तदेव मध्ये अपि अस्ति। यथा स्वयंकृतं सुवर्णं पूर्वे च परे च सुवर्णवस्तुषु व्याप्नोति, तथा नानावाच्यनामधेयेषु अहमेव तिष्ठामि। प्रिय, एष ज्ञानं त्रिविधं स्थितिभेदेन, गुणत्रयात्मकं—कारणं, कार्यं, कर्ता; तेषां संयोगवियोगयोः चतुर्थं यदस्ति, तदेव सत्यम्। यद् न पूर्वम्, न परम्, न मध्ये, तद् केवलं नाम; यत् परमात्मना सत्यम् स्थाप्यते, तदेव अस्ति, एषा मदीया बुद्धिः। यद् असत्यमपि दृश्यते, तत् रजसः विकारः; ब्रह्मैव स्वप्रकाशं, ब्रह्मेन्द्रियविषयमनःपरिणामरूपेण चित्रतया प्रकाशते। एवं युक्त्या ब्रह्मविवेकेन, परस्परविरोधिनां निग्रहेण च, स्वसंशयं छित्वा, आत्मरमः, तुष्टः, सर्वेषु विषयेभ्यः उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमयः शरीरम्, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, पृथिवी पञ्चमहाभूतसाम्यं। गुणमयैः इन्द्रियैः, स्वस्थानं स्पष्टं येषां, तान् कथं स्पृशेयुः? उत किं दोषः यदि ते विक्रियन्ते? यथा मेघाः, संनिहिताः अपि, सूर्यं न स्पृशन्ति, निवृत्ताः च। यथा आकाशः न वाय्वग्न्यापः पृथिव्यादिगुणैः संयुज्यते, स्वगुणागमनगमनैः, तथा अक्षरं न सत्त्वराजस्तमांसि स्पृशन्ति, ये मनसः संसारकारणानि। तथापि, गुणैः ये मायाकृताः, तैः संगः त्याज्यः, यावत् मय्यनन्यभक्त्या रजःमलम् चित्तात् निःशुद्ध्यति। ये तु मिथ्यायोगिनः, देवानां मानुषाणां वा विघ्नैः बाध्यन्ते, ते योगं पुनः पुनः पूर्वाभ्यासवशात् प्रचालयन्ति, न तु कर्मविधिना। कर्म क्रियते, जीवः च कर्ता, किञ्चिद् हेतोः, दैवात् वा; परं तु विद्वान्, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। तिष्ठन्, उपविशन्, चरन्, शयानः, विसृजन्, अश्नन् वा—यद्यद् आत्मा उपधत्ते, तद् मनः आत्मनि स्थितं, अन्यत् न जानाति। यदि कश्चित् असत्यम् इन्द्रियविषयं पश्यति, तर्कैः विपरीतं च, तद् पण्डिताः सत्यम् न मन्यन्ते; यथा स्वप्नः जागरिते नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वसिद्धा, आत्मनः अविवेकात् अव्यवच्छिन्ना, केवलदर्शनेन निवर्तते; आत्मा न गृहीतः, न त्यक्तः। यथा उदितः सूर्यः तमः नाशयति, न तु निर्माति, तथा मदीया विवेकशक्ति बुद्धौ अज्ञानं नाशयति। एषः आत्मा स्वप्रकाशः, अजन्यः, अमेयः, महाभोगः, सर्वभोगः; द्वितीयः नास्ति, यत्र वाक् निवर्तते, येन वाक् प्राणश्च प्रेर्यते। एष एव आत्ममोहः—शुद्धे भेदबुद्धिः; आत्मनः परं न अस्ति किञ्चित्। यद् नामरूपग्राह्यं, पञ्चविधं, अविरोधि, तदपि यदि अर्थशून्यं, केवलं स्तुतिमात्रम्; द्वैतदृष्टिः तु पण्डितमानिनां। योगिनः येषां योगः न परिपक्वः, तेषां शरीरसम्भवाः विघ्नाः क्लेशाय भवन्ति; तत्र नियमः निर्दिष्टः। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः।