ये केचित् मिथ्यायोगिनः, देवमानुषैः विघ्नैः बाध्यमानाः, पूर्वाभ्यासबलात् पुनरपि योगाभ्यासं कुर्वन्ति, न तु कर्मपद्धत्यनुसारं। क्रियायाः प्रवृत्तौ जीवः किञ्चित् कारणं वा दैवमेव प्रेरितः कर्माणि करोति; परन्तु प्रकृतिस्थोऽपि पण्डितः तृष्णां त्यक्त्वा स्वसुखमेव अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, आहारं कुर्वन् वा—येन येन भावेन आत्मा स्थितः, स्वात्मन्येव स्थितचित्तः तं भेदं न वेत्ति। यदि कश्चन अवस्तुतः विषयः इन्द्रियैः गृह्यते, तर्कविचारैः च विपरीतं दृश्यते, तं तत्त्वविदः न सत्यम् मन्यन्ते—स्वप्नदर्शनस्य जागरिते यथा लोपः। गुणकर्मवृत्तयः, अज्ञानात् आत्मनः अविवेच्याः, केवलदर्शनेन नश्यन्ति; आत्मा न गृहीतो न त्यक्तः। यथा उदितसूर्यः मानवानां नेत्रेभ्यः तमः नाशयति, न तु तं सृजति, एवं मम तीक्ष्णबुद्धिः जनस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एष आत्मा स्वयंज्योतिः, अजातः, अनन्तः, महदनुभवः, सर्वानुभवस्वरूपः, अद्वितीयः, यत्र वाङ् निवर्तते, येन वाक् प्राणश्च प्रेर्येते। आत्मनः शुद्धे भेदबुद्धिरेव आत्ममोहः; आत्मनः विनाऽन्यत्र आत्मनः आधारः नास्ति। यद् नामरूपसंयुक्तं पञ्चात्मकं, अविरोधि च, तदपि निरर्थकं केवलं स्तुत्यर्थम्; तादृशं द्वैतं तु स्वमन्तविन्यस्तं पण्डितैः। योगिनः येषां योगः न परिपक्वः, तेषां कायजाः विकाराः विघ्नभूताः स्युः; तत्र विधानम् उक्तम्। केचित् योगबलात् आसनप्राणायामादिभिः व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपः, मन्त्र, औषधैः च विकारान् शमयन्ति। केचित् मम ध्यानात्, नामजपात्, योगाचार्यपथेन वा, अनिष्टानि निवारयन्ति। केचित् युवावस्थायां स्थिरं सुगठितं शरीरं कृत्वा, ततो विविधैः उपायैः सिद्धिं प्रयन्ति। तादृशी कौशलता न वन्दनीया, यतः तस्य प्रयत्नस्य निष्फलत्वात्; शरीरस्य नश्वरत्वं वृक्षफलेन तुल्यं। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं स्यात्, बुद्धिमान् तत्र श्रद्धां न कृत्वा, योगं परित्यज्य मयि एव समर्पयेत्। यो योगी मयि शरणं कृत्वा योगमार्गे प्रवर्तते, स विघ्नैः न बाध्यते, निराशः, स्वसुखमेव अनुभवति। यथा प्रियतमा स्त्री, प्रियस्य गमनं अजानन्ती, स्वस्थाने स्थित्वा पूर्ववत् आचरेत्; पतिं पूजयन्ती, तस्य पादयोः स्निग्धतां न अनुभवति चेत्, साशङ्का मृगीव विह्वला भवति। सा स्वयमेव दुःखिता, अनाथा, अश्रुपातेन रुदती, वने स्तनौ पीडयन्ती, स्पष्टया वाचा विलपन्ती—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रपर्यन्तां भूमिं दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यश्च रक्षितुम् अर्हसि।" इति विलप्य, या युवती पतिं वनं अन्वगच्छत्, पतिपादयोः पतित्वा अश्रूणि सन्दधाति। सा काष्ठचिता निर्माय, पतिं तत्र स्थाप्य, स्वयमपि तत्र प्रवेष्टुं मनः कृत्वा, विलपन्ती स्थितवती। तत्रैव पूर्वसखा ब्राह्मणः, आत्मवित्, सा रुदतीं स्निग्धैः वाक्यैः सान्त्वयामास। ब्राह्मण उवाच—"काऽसि त्वम्? कस्यासि? कः अयं शयानः, यस्य त्वं शोचसि? मां पूर्वसखं जानासि, येन सह त्वं कदाचित् विचरिता?" त्वं स्वयमात्मानं स्मरसि वा, सखे, यः मम अज्ञातसखा आसीः? मां परित्यज्य, अन्यत्र गत्वा, विषयेषु मग्ना अभूः। "त्वं च अहं च हंसौ, मित्रे, मानससरोवरवासिनौ; सहस्रसंवत्सराणि न पृथक् भावः। त्वं मां त्यक्त्वा, संसारीभावेन, पृथ्वीं गतवती; तत्र कस्यचित् स्त्रियाः निर्मितं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चात्मिका प्रकृतिः—स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणमार्गाः; अग्नयः, अन्नं कक्ष्यः; कुलं इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्ति; प्रकृतिः अव्यया; शक्तिपतिः प्रविष्टः पुरुषः, यः स्वं न वेत्ति। तत्र त्वं रामस्पर्शात् प्रमोदमानासि, स्मृतिश्रवणयोः हानिं प्राप्य; तस्मात् संगात्, हे प्रभो, त्वं पतितावस्थां प्राप्तवती। त्वं न विदर्भराजकन्या, नायं तव सुहृत्; त्वं न पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेन संयता। एषा मया निर्मिता माया, येन त्वं नरं नारीं च सत्यतया पश्यसि; न तयोः सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ उभयोः गतिं पश्यतः। अहं त्वं च, त्वं च नान्यः मत्तः; त्वमेव अहं—एतद् विद्धि, सखे; पण्डिताः न किञ्चिद् दोषं पश्यन्ति। यथा एकः पुरुषः आत्मानं एकं पश्यति, दर्पणे च स्वदृशा च द्वौ इव, एवं उभयोः अन्तर्बुद्धिः। एवं मानसहंसः, हंसेन जागृतः, स्वस्थानं पुनः प्राप्तः; तेन शोधनात् स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। एवं, हे बार्हिष्मन्, अत्र आत्मविद्यया उपाख्यानम् अवोचि; भगवतः अप्रत्यक्षप्रियत्वात्। ततः, भगवान्, शरत्कालरजनीः कुमुदवनराजिभिः शोभिताः दृष्ट्वा, योगमायया रमितुम् उद्यतवान्। तदा, ताराधिपः शशाङ्कः, सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिशं रक्तिम्ना स्नापयन्, उदियाय; स धर्मात्मनाम् हृदयानि शमयन्, प्रियस्य चिरविप्रलम्भनिवृत्तवत् प्रकटितः। पूर्णचन्द्रमण्डलस्य, नवकुम्कुमरञ्जितपद्ममुखस्य, वने नवनीतगवाम् शोभायाम्, भगवान् रमणीयरूपिणीनां स्त्रीणां कृते मधुरं मोहयन्तं गीतं जगौ।