योगबलस्य प्रभावेण, केचन योगासनैः सह प्राणायामेन च क्लेशान् विनाशयन्ति; अन्ये तु तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिश्च विघ्नान् अपाकुर्वन्ति। अपरे मम ध्यानात्, नामस्मरणादिना, योगाचार्यपथानुगमनाच्च दोषान् निवारयन्ति। केचिद् धीराः कौमार्ये स्थिरं सम्यग्देहं स्थापयित्वा, ततः सिद्ध्यर्थं नानाविधैः उपायैः युञ्जते। एवं कौशलं न प्रशंसनीयम्, यतो हि तद्व्यपारः निष्फलः—शरीरस्य हि नश्वरत्वात्, स एव वृक्षस्य फलं यथा। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं स्यात्, तर्हि बुद्धिमान् तत्र न श्रद्धां कुर्यात्, योगं परित्यज्य मां समाश्रयेत्। यः योगी मयि शरणं कृत्वा योगाभ्यासमाचरति, स विघ्नैः न चलति, कामरहितः स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रियतमस्य गमनं न जानाति सा प्रिया, एवमासने स्थित्वा पूर्ववत् आचरति। अथ तस्य पादयोः सेवायां स्नेहाभावं दृष्ट्वा, सा शङ्किता मृगीव विहायके हृदये निषण्णा। सा स्वयमेव दुःखिता, बन्धुहीना, अश्रुपूर्णलोचना, वनान्तरे स्तनौ पिडयन्ती, स्वरेण रुदती। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रेण परिवृतां भूमिं रक्षितुं अर्हसि, या चौरकषायशङ्कया कम्पमाना। इति विलपन्ती, सा युवती पतिं वनं अन्वगच्छत्; पत्युः पादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा। सा चितां काष्ठैः निर्माय, पतिं तत्र स्थाप्य, स्वयमपि तं अनुवर्तितुं मनः समाहितवती, विलपन्ती। तत्र पूर्वसखायं, आत्मज्ञं ब्राह्मणं, सा रुदतीं सान्त्वयामास, सः मृदुभिः वाक्यैः तां समाश्वासयामास। ब्राह्मण उवाच—काऽसि त्वं? कस्य वा? कः अयं शयानः, यस्य त्वं शोचसि? मां पूर्वसखं, येन सह त्वं कदापि विहृतवती, जानासि किम्? स्मरसि किमात्मानं, हे सखे, मम अज्ञातसख्यं? मां विहाय, त्वं अन्यत्र गता, विषयेषु मग्ना। हे सुभगे, त्वं चाहं च हंसौ, मैत्रे, मनसः सरसि युगपत् निवसन्तौ; सहस्रसंवत्सराणि न कदापि व्यपेयुषि। त्वं मां विहाय, हे सखे, लोकेषु मनसा गता, तत्र स्त्रियाः कृतं गृहम् अपश्यः। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चप्रकृतिः—स्त्रियाः स एव गृहः। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः, जठरानलः अन्नं च कक्ष्याः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। विपणिः क्रियाशक्तिः, प्रकृतिः अव्यया, शक्तिपतिः सः पुरुषः, यः अत्र प्रविश्य, स्वं न वेत्ति। तत्र त्वं, रामस्पर्शात्, प्रमुदितः, स्मृतिश्रवणौ नष्टौ; तेन संगेन, हे प्रभो, त्वं तादृशं दुर्गतिं प्राप्तः। न त्वं विदर्भराजकन्या, नायं वीरः तव सखा; नापि त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवमे द्वारे तेन बद्धा। एषा मया कृतः मोहः, येन त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् इति मन्यसे; न तयोः सतत्त्वं, यथा हंसौ उभयोः गतिं पश्यतः। अहं त्वं च, त्वं च नान्यः मतः; त्वमेवाहम्, इति विद्धि, हे सखे; पण्डिताः न किञ्चिदपि दोषं पश्यन्ति। यथा एकः स्वात्मानं एकं पश्यति, दर्पणे द्वित्वेन, स्वदृष्ट्या च, एवं उभयोः स्वभावः। एवं मनोहंसः, हंसस्य बोध्यते, स्वस्मिन् अवस्थां प्राप्तः, तेन शोधनात् स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बर्हिष्मन्, एषा कथा आत्मतत्त्वेन परोक्षरूपेण उपदिष्टा; यतः भगवान् जगद्विधाता परोक्षप्रियः। एवं शरन्निशाः, मल्लिकापुष्पैः शोभिताः, भगवान् योगमायां आश्रित्य रमितुम् इच्छामास। तदा चन्द्रः तारकाधिपः, शीतलैः करैः पूर्वदिगन्तं रक्तिम्ना रञ्जयन्, पुण्यात्मनां हृदयानि विशोधयन्, प्रियदर्शन इव समुत्थितः। स चन्द्रमण्डलं, नवकुङ्कुमरागं, कमलवदनं, वनं च नवनीतानां वत्सैः शोभितम्, दृष्ट्वा, सः कृष्णः सुन्दर्याः स्त्रीणां प्रियाय गीतं मधुरं गायत्। तस्य गीतस्य श्रवणेन, प्रेमविवर्धनस्य, व्रजयोषितः, येषां चेतांसि कृष्णेन आकृष्टानि, गोप्यः एकत्र समागच्छन्, अन्योन्यं न जञात्वा, यत्र प्रियः तिष्ठति, तत्र गताः। केचित् दुग्धं दुहन्त्यः अधूरीकृत्य त्वरया ययुः; अन्याः पयः पाकोपरी स्थापयित्वा, अपत्यं न पाययित्वा, शीघ्रं जग्मुः। केचित् भोजनं ददत्यः, तन्निमित्तं कर्म न पूरयित्वा, अन्याः शिशुं पाययन्त्यः, तं त्यक्त्वा, अपि च, पतिं सेवमाना भोजनं न समाप्त्य, त्वरया प्रययुः। केचित् अञ्जनं उपदधत्यः, अपरे स्नानं कुर्वत्यः, अन्याः नेत्ररञ्जनं कुर्वत्यः, वस्त्राभरणानि विक्षिप्य, कृष्णस्य समीपं शीघ्रं ययुः। यद्यपि पत्युः, पितुः, भ्रातुः, बान्धवानां च निग्रहः अभवत्, तथापि गोविन्देन हृतचित्ताः, स्तम्भिताः अपि, तान् निवारयितुं न शक्नुवन्। केचित् गोप्यः गृहात् निर्गन्तुं न शक्ता, अन्तःस्थिताः, कृष्णचिन्तया मनसा तं ध्यायन्त्यः, नेत्राणि निमील्य। प्रियविरहदुःखेन व्याकुलाः, तासां तिव्रदुःखेन सर्वमशुभं नश्यति; ध्यानयोगेन अच्युतं प्राप्ताः, तेनानन्देन सर्वदुःखं अपि व्यपोहितम्। परमात्मना सह संगम्य, अपि च प्रियभावेन, तत्क्षणादेव प्रकृतिसर्गशरीरं त्यक्त्वा, बन्धनं नाशयन्ति। राजा परीक्षित् उवाच—हे मुनि, व्रजयोषितः कृष्णं परं प्रियं जज्ञुः, न तु ब्रह्म; कथं गुणेषु स्थितचित्तानां गुणप्रवाहः निवृत्तः? शुक उवाच—एतद् पूर्वं व्याख्यातम्—यथा दुष्टः शिशुपालोऽपि सिद्धिं प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेष्टा विमुक्तः, तर्हि ये परं भगवन्तं भक्त्या सेवन्ते, तेषां किं पुनः?