श्रीभगवान् उवाच – पश्य मे मायायाः शक्तिं, स्त्रीरूपिणीं, या सर्वदिक्-विजयीभिः अपि विजिता भवति; सा केवलं भ्रूभङ्गेन भूमिं चरद्भ्यः अपि जनान् वशं नयति। योगस्य परमं पदं इच्छन् कश्चन स्त्रीसंगं कदापि न कुर्यात्; ये मम सेवा द्वारा आत्मा-तत्त्वं प्राप्तवन्तः, तैः उक्तं – स्त्रीसंगः नरकद्वारम्। देवैः निर्मिता या स्त्रीरूपिणी माया शनैः आगच्छति, तां मृत्युतुल्यां जानीयात्, यथा तृणैः आवृतः कूपः आत्मनः मृत्युः भवति। मोहितः पुरुषः तां मम मायां, गोरूपां, पत्नीमिव मन्यते; स्त्रीसंगात् सः स्त्रीभावं याति, धन-शिशु-गृहबन्धनं च प्राप्नोति। या पतिः-शिशु-गृहस्वरूपिणी माया, तां मृत्युमेव, विधिना प्रेषितां, जानीयात्; यथा व्याघ्रगीतं मृगस्य मृत्युः। जीवो देहवान् सततं लोकान् लोकान् चरति, कर्माणि कुर्यात्, तेषां फलानि अनुभवति, विरामं न पश्यति। जीवस्य देहः पञ्चभूतैः, इन्द्रियैः, मनसा च निर्मितः; तस्य लयः मृत्युः, तस्य प्रादुर्भावः जन्म। यदा वस्तु-ग्रहणाय साधनं च शक्तिः च नष्टे, तदा लयः; वस्तु-ग्रहणेन अहंभावः उद्भवति, तदा जन्म। यथा नेत्रं वा तस्य अङ्गानि दृष्ट्यर्थं शक्तिं न ह्रासयन्ति, तदा दृष्टिः नष्टा; एवं द्वयोः अशक्तौ दृष्टिः समाप्ता। तस्मात् कश्चन न भीतः, न शोकः, न मोहः; आत्मनः यात्रा विज्ञाय, विद्वान् असक्तः, यथायोग्यं इह जीवेत्। युक्तः योगेन, विवेक-दृष्ट्या, वैराग्येन च, मायया निर्मिते अस्मिन् जगति, देहे अनासक्तः जीवेत्। शुकः उवाच – एवं गोप्यः विविधं गीतं विलप्य, अश्रुपूर्णाः, कृष्णदर्शनाय आकाङ्क्षन्त्यः, उच्चैः रुरुदुः। ततः हरिः तासु मध्ये प्रादुरभवत्, ताम्रदलमुखः, पीतवस्त्रः, माल्येन भूषितः, कामदेवमपि मोहितुम् शीलः। प्रियं पुनः प्राप्तम् दृष्ट्वा, गोपीनां नेत्राणि हर्षेण विकसन्ति; सर्वाः एकस्मात् उठिताः, यथाऽपि जीवनं पुनः देहे आगतम्। का चित् हर्षेण हर्याः पद्महस्तं अञ्जलिना गृहीत्वा, अन्याऽपि तस्य चन्दनाङ्कितं भुजं स्वकन्धे न्यवेशयत्। का चित् तन्वी तस्य ताम्बूलं स्वकराभ्यां गृहीत्वा, अन्याऽपि विरहाग्निना तप्ताऽस्मिनं पद्मपादं स्वस्तनयोः दधाति। का चित् भ्रूभङ्गेन, प्रेमविवेकेन, तिर्यक् दृष्ट्या तं ताडयति, ओष्ठान्तर्गतदन्तैः। अन्याऽपि अनिमिषदृष्ट्या तस्य पद्ममुखं पश्यन्ति, तं पीत्वाऽपि तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, यथा विद्वांसः तस्य चरणयोः तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। का चित् नेत्रद्वारा तं हृदयं प्रविश्य, नेत्राणि निमील्य, रोमाञ्चिताङ्गा, योगिन्याः सुखे मग्ना, तं आलिङ्गति। सर्वाः केशवदर्शनसुखेन, परमं हर्षोत्सवम् अनुभूय, विरहदुःखं त्यक्तवन्तः, यथा ज्ञानप्राप्तौ जनाः। तासु दुःखमुक्तासु, भगवान् अच्युतः अधिकं दीप्तिमान् अभवत्, यथा शक्तिसम्पन्नः पुरुषः। ताः गृहीत्वा, भगवान् यमुनातटं प्रविश्य, यत्र मल्लिका-मन्दार-पुष्पाणि, सुगन्धितः वातः, भ्रमराणां गुंजनम् च। तत्र शरत्पूर्णचन्द्रकिरणैः तमः नष्टम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, शुभ्रसुकुमाररेणुः च। ताः प्रियदर्शनसुखेन दुःखमुक्ताः, यथा वेदाः लक्ष्यं प्राप्ताः, स्वस्तनाङ्कितैः उपर्युत्तरीयैः प्रियाय आसनं कल्पयन्ति। तत्र भगवान् योगिनां हृदयासने आसीनः, गोपीजनसमूहमध्ये शोभमानः, त्रिलोक्याः श्रीनिवासरूपः, पूजितः। ताः हासैः, लीलावलोकनैः, भ्रूभङ्गैः, तस्य चरणौ स्पृशन्त्यः, जघनस्थपाणिभिः, स्तुत्वा, किंचित् कृत-कोपेन, प्राहुः। गोप्यः ऊचुः – यः प्रेम्णा प्रेम्णि प्रत्युत्तरं कुर्यात्, अन्यः तद्विपरीतम्; कश्चन न प्रेम्णि न प्रेम्णि; एषां मध्ये कः धर्मः, कः उचितः, वद। श्रीभगवान् उवाच – स्वार्थाय परस्परं यः प्रेम्णि, सः मित्रः; तत्र न धर्मः, न स्नेहः, केवलं स्वार्थः। ये अप्रेम्णि प्रेम्णि, यथा दयालु माता-पिता, तेषु दोषः न अस्ति; तत्र प्रेम, धर्मः च उत्तमः। कश्चन प्रेम्णि अपि न प्रेम्णि, अप्रेम्णि तु कथं; तस्य आत्मतुष्टिः, आत्मसन्तोषः, कृतघ्नता, वृद्धानां अवमानः च। अहं तु, हे सख्यः, प्रेम्णि अपि न प्रेम्णि; भक्त्यर्थं; यथा कश्चन दरिद्रः धनं प्राप्त्वा, तत् हृत्वा, तस्मिन् एव तत्त्वे मग्नः, अन्यं न जानाति। अतः, यूयं, दुर्बलाः, मम अर्थे लोकधर्मं शास्त्रधर्मं च त्यक्त्वा, मम सेवा कृतवन्त्यः; यद्यपि मां प्रत्यक्षं पूजयन्ति, अहम् आत्मानं गुह्यं करोमि; अतः, हे प्रियाः, मा रुष्यत। अहं तु, न शक्नोमि, युष्माकं निर्मलां भक्तिं प्रतिदातुं, अपि च देवजीवनं यावत्; ये मम अर्थे गृहबन्धनं द्रढं छित्वा, मां प्रेम्णि, तेषां पुण्यकर्माणि एव फलम् भवतु। एवं एकत्रिंशद्विंशतितमोऽध्यायः समाप्तः – 'गोप्यः सान्त्वनम्' नाम – श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायां, दशमस्कन्धे, पूर्वभागे। यदा भक्तिरूपः योगः भगवति वासुदेवाय समर्प्यते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मसाक्षात्काराय जनयति। यदा मनः, इन्द्रियवृत्त्या, वस्तुषु, सुखदुःखयोः, भेदं न गृह्णाति। तदा सः तस्मिन्नेव क्षणे, आत्मानं आत्मना पश्यति, सर्वं समं पश्यन्, अनासक्तः, स्वीकारत्यागवर्जितः, परमपदस्थितः। शुद्धं ज्ञानं एव परमं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; भगवान् एकः, वस्तु-भेदादिभिः पृथग् दृश्यते। यावत् योगः पूर्णः, तावत् योगिनः इच्छितं फलम् अत्र प्राप्तम् – सर्ववस्तुषु पूर्णवैराग्यं। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया, वस्तुरूपेण, निर्गुणं ब्रह्म, शब्दादिलक्षणं, दृश्यते।