शुकदेवः उवाच—कदाचित् देवोत्सवे सन्निपत्य गोपाः हृष्टमनसः स्वैः रथैः वृषभयुक्तैः अम्बिकावनं प्रति प्रस्थिताः। तत्र सरस्वत्याः तटे स्नात्वा, बलवंतं पशुपतिं सम्यगुपहारैः पूजयित्वा, भक्त्या च अम्बिकां देवीं समर्चयन्, विप्रान् गोभिर् हेमवस्त्रैः मधुना चान्नेन च सत्कारपूर्वकं सम्पूज्य, “भगवान् अस्मासु तुष्टः भवतु” इति प्रार्थयन्तः। ततो नन्दः सुनन्दः चान्ये च पुण्यशिलाः सरस्वत्याः तटे जलं पीत्वा व्रतानि कृत्वा तं निशाम् अवसन्। तस्मिन्निवासे, तृष्णार्तः कश्चन महाभुजङ्गः तद्वनं आगतः, सुप्तं नन्दं आकृष्य जग्राह। सर्पग्रहणेन पीडितः नन्दः “कृष्ण! कृष्ण! भीषणं इदम्! पितः, मां सर्पः ग्रसति—त्वं त्राहि, शरणं ते गतः अस्मि!” इति आकुलः आक्रन्दयत्। तस्य स्वनं श्रुत्वा, गोपाः शीघ्रं उत्थाय, तम् नन्दं सर्पेण गृहीतम् आलोक्य, विस्मिताः तं सर्पं दण्डैः ताडयामासुः। तथापि अग्निशिखाभिः दग्धः अपि स सर्पः तं न मुमोच। तदा सत्वतानां स्वामी श्रीभगवान् उपसृत्य पादस्पर्शं तस्मै अकरोत्। भगवत्पादसंस्पर्शेन तस्मिन् सर्पे पापं विनष्टम्। स सर्पः विड्याधरवन्दितं स्वरूपं प्राप्य, दिव्यकान्त्या विराजमानः, सुवर्णमालया भूषितः, प्रणम्य तिष्ठन्, हृषीकेशेन पृष्टः। भगवान् अपृच्छत्—“कः त्वं यो दिव्यतेजसा उज्ज्वलः अद्भुतरूपधारी च असि? किमर्थं त्वं एतादृशे अधमे स्थितौ पतितः?” स सर्पः उवाच—“अहं विद्यानाम् अधिपः सुधर्शनः नाम, रूपसम्पद्वान्, विमानयानेन दिशः विचरन्। विरूपः अङ्गिरसः ऋषी, स्वरूपेण गर्वितौ, मां उपहसन्तौ, स्वकृतेन दोषेण शापं दत्तवन्तौ, येन अहं इह सर्पयोनि प्रवेशितः। तथापि तयोः करुणया दत्तः स शापः मम कल्याणायै अभवत्; जगद्गुरोः पादस्पर्शेन मम सर्वं पापं नष्टम्। अधुना शापमुक्तः, त्वां शरणं प्रपन्नः, संसारभीतानां भयापहः, शरणदः च असि—पादस्पर्शलाभात् अनुमतिं दातुम् अर्हसि। भगवन्, योगेश्वर, धर्मपतिं, सर्वलोकाधिप, त्वत्तः मुच्येयम्। त्वद्दर्शनात्, अच्युत, ब्रह्मदण्डात् मुक्तः अस्मि; तव नाम स्मरणात् सर्वे पावनाः भवन्ति, किमुत पादस्पर्शेन।" एवं दशार्हवंशसम्भूतात् अनुमतिं लब्ध्वा, तम् प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य, सुधर्शनः स्वदिव्यं रूपं प्राप्य दिवं ययौ। नन्दः च आपद्भ्यः विमुक्तः। एतद् अद्भुतं कृष्णस्य वैभवं दृष्ट्वा, व्रजवासिनः विस्मितचित्ताः, तत्र व्रतसंपन्नाः, स्वगृहं व्रजं प्रत्यागच्छन्, हर्षेण तद्वृत्तान्तं कथयन्तः। अन्यस्मिन् दिने, गोविन्दः रामश्च, अद्भुतबलसम्पन्नौ, वने रात्रौ गोपिकाभिः परिवृतौ क्रीडां कुर्वन्तौ अभूताम्। तौ अलङ्कृतौ, स्रग्विणौ, सुशुक्लवस्त्रधारिणौ, गोपीभिः सौम्यगीतैः स्तूयमानौ, सख्येन बद्धौ अभवताम्। तदा रात्रिसमये, तारेन्दु उदिते, मल्लिकामदवायुभिः, पद्मवनात् वातयमानैः, मधुपैः कलकलैः व्याप्ते, समन्तात् सुगन्धिना वातावरणे, ते सर्वे समं गायन्तः, सुश्लिष्टस्वरैः सर्वजनमानसश्रोत्रानन्ददं गीतं निर्मिमुः। तद्गीतश्रवणेन, गोप्यः मुह्यन्त्यः, आत्मानं न जानन्त्यः, वस्त्राणि स्रंसन्ति, केशस्रग् विक्षिप्ताः। एवं क्रीडन्त्यः गायन्त्यश्च, हृष्टाः, तत्रैव शङ्खचूडः, कुबेरानुचरः, आगतः। कृष्णरामौ तं पश्यन्तौ, स्त्रीसमूहं च विलपन्तं दृष्ट्वा, स ताः स्त्रियः प्रागुत्तरदिशं प्रावर्तयत्। तदा स्त्रीणां “कृष्ण! राम!” इति रुदितम् श्रुत्वा, स्वजनान् अपहृत्य दृष्ट्वा, कृष्णरामौ, यथा भ्रातरौ चौरं गवां पृष्ठतः धावेताम्, तथा तौ तस्य पृष्ठतः अभिजग्मतुः। “मा भैष्ट” इति सान्त्वनस्वरेण, महाबलौ, गदाधरौ, पापकर्माणं यक्षं शीघ्रं अन्वधावताम्। तौ मृत्युकालसमनौ समुपसर्पन्तौ दृष्ट्वा, स मूढः यक्षः स्त्रीणां परित्यागं कृत्वा, स्वजीवनरक्षार्थं पलायितुम् आरब्धवान्। गोविन्दः तं यत्र यत्र धावति तत्र तत्र अन्वगच्छत्, तस्य शिरसः मणिं हर्तुं संकल्प्य, बलरामः स्त्रीरक्षणाय तत्रैव स्थितवान्। तं समीपं प्राप्तः, महाबलः कृष्णः, तस्य पापकर्मणः शिरसि मुष्टिं विन्यस्य, तद्रत्नं शिरोमणिं चापि अपहरत्। शङ्खचूडं हत्वा, प्रभामणिं स्नेहेन ज्येष्ठभ्रात्रे प्रदत्तवान्, गोप्यः च तद् दृष्ट्वा तुष्टाः। शुकदेवः उवाच—कृष्णः गवां चारणाय वनं यायात् इति मनसा अनुगच्छन्त्यः, गोप्यः दुःखेन दिवसम् अयापयन्, तस्यैव लीलां गीतैः गायन्त्यः। ताः ऊचुः—“यत्र मुकुन्दः वामहस्तेन वेणुं वदने निधाय, वामगण्डं वामबाहुना उपधाय, भ्रूविलासैः, कोमलाङ्गुलिभिः वेणुपथं विचिन्वन्, तत्र सः अस्मान् आह्वयति। तस्य वेणुनिनादं श्रुत्वा, सुरपत्नीः सिद्धैः सहिताः विस्मिता अभवन्; लज्जया प्रेमबाणैः विद्धा, वस्त्राणि विस्मृत्य, चित्तं मोहितम्। अहो सखीः, नन्दसूनोः दुःखार्तिनां मुदांदातारः, वेणुवादनकाले, तस्य वक्षसि हारः स्मितं च स्थिरविद्युल्लेखेव शोभते। व्रजेषु वृषभाः, मृगाः, गावश्च, वेणुनिनादेन दूरात् आकृष्टचित्ताः, दन्तेषु तृणं गृह्य, श्रोत्रे प्रहृष्टे, स्थिराः चित्रितवत् उपविष्टाः, तिष्ठन्ति। मयूरपिच्छैः, वर्णरागैः, पत्रैः च भूषितः, मल्लवेषं कृत्वा, कदाचित् गोपैः सह मुकुन्दः गावः आह्वयति। तदा नद्यः, तस्य पादरजसा वातेन वह्यमानाः, तं यथा वयं स्प्रष्टुम् इच्छन्त्यः, पुण्यशालिन्यः, प्रेमकम्पितभुजाः, स्तब्धसलिलाः भवन्ति। स मूलपुरुषः, गिरिशिखराणि चरन्, गोपैः शौर्येण स्तूयमानः, वन्यः, वेणुना गावः आह्वयन्, गिरिकन्दरासु विचरति।