नन्दादयः स्नेहात् सान्द्रं समागतं अक्रूरं स्वगृहे सम्यक् पृष्ट्वा, सत्कारेणासीनं स्थापयित्वा, विधिवत् पादप्रक्षालनं कृत्वा, मधुपर्कं समर्पयामासुः। अथ भगवान् श्रीकृष्णः सपरिवारः तस्मै गौः प्रदाय, श्रान्ताङ्गानि सस्नेहम् अभ्यङ्गयन्, शुद्धं बहु भोजनं भक्त्या समर्पयामास। स भोजने कृतस्नानः सन्, धर्मज्ञः श्रीरामः, स्नेहपूर्वकं यथाविधि यज्ञोपयोग्यैः गन्धमाल्यादिभिः पुनः सत्कृत्य पूजयामास। नन्दः सम्यक् सत्कृत्य तं पप्रच्छ— "कच्चिदत्र कुशलं भवतः, हे दाशार्ह, यत्र कंसः जीवत्यपि, अस्माकं च स्वजनानां च तत्र दया नास्ति? वयं नु तु क्रूरपालिताः गोपालका इव न स्याम?" तं च पापिनं, स्वस्रीयान् अपि यो मातॄणां विलपन्तीनां सन्निधौ हत्वा, कथं तव कुशलं भवेत्? इति चिन्तयामः। एवं नन्देन स्नेहपूर्णैः वचोभिः सत्कृतः अक्रूरः पृष्टः, स्वयम् यात्राश्रमं विस्मृत्य सुखमविन्दत्। शुक उवाच— स तु अक्रूरः, रामकृष्णाभ्यां सत्कृतः, सुखेन शय्यायां निषण्णः, मार्गे यानि काम्यानि चिन्तितवान्, तानि सर्वाणि लब्धवान्। भगवतः प्रसादे किं दुर्लभं? तथापि, ये तस्मिन् भक्ताः, ते किमपि न कामयन्ते। सायं भोजनं कृत्वा, भगवान् देवकीसुतः, स्वमित्रैः सह कंसस्य वृत्तान्तं तदानीं चेष्टितं पप्रच्छ। स भगवान् उवाच— "भद्रं ते, सौम्य अक्रूर! कच्चिद् सर्वे स्वजनबान्धवाः रोगशोकविवर्जिताः सन्ति?" "कथं तु स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलं कंसाधीनं दुःखितं चास्ति?" "हन्त, अस्माकं कारणेन पितरौ बहु दुःखमाप्नुतः—अस्माकं कृते पुत्रा हताः, अस्माकं कृते तौ बन्धनं नीतौ।" "अद्य सौम्य, सुभगं मम स्वजनान् पश्यामि, यथा मम अभिलाषः आसीत्। आगमनस्य तव हेतुं वद।" एवं भगवता पृष्टः, माधवः सर्वं न्यवेदयत्—यदूनां कंसस्य च वैरम्, वसुदेववधाय कंसस्य चेष्टितम्। स्वयम् दूतत्वेन प्रेषितस्य संदेशं, नारदस्य च कंसाय अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्मनि उक्तं, सर्वं निवेदयत्। अक्रूरवचनं श्रुत्वा, कृष्णबलरामौ रिपुवीरहणौ स्मितपूर्वकं पितरं नन्दं राजाज्ञां निवेदयामासतुः। नन्दः गोपालान् आज्ञापयत्—"सर्वं दुग्धादि संहृत्य, द्रव्याणि च समर्प्य, रथान् युञ्जीत।" "श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे द्रव्याणि दास्यामः, महोत्सवं च द्रक्ष्यामः; ग्राम्यजनाः अपि गच्छन्ति इति श्रूयते।" इत्येवं नन्दगोपः ग्रामे उद्घोषयामास। एतत् श्रुत्वा, गोप्यः महतीं व्यथाम् अनुभूय, अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः इति मनसि निधाय, ताः सन्तप्ताः। काश्चित् विषण्णवदना दीर्घश्वासान् विसृजन्त्यः, काश्चित् वस्त्रालङ्कारचूडाः विस्मृत्य पतिताः। अन्याः तु कृष्णस्मरणे निमग्नाः, स्वकार्याणि विस्मृत्य, जगति न सन्त इव, स्वान्तरेव प्रविष्टाः। अन्याः शौरिस्मितवचनस्नेहं स्मृत्वा, तस्य मधुराणि हृदयस्पृशः वाक्यानि च, मोहिता अभवन्। तस्य मनोहरं गमनं, चेष्टाः, स्नेहस्मितावलोकनानि, दुःखनाशकहास्यं, क्रीडाचेष्टितानि च स्मृत्वा, मुह्यन्त्यः। मुकुन्दस्मरणेन, विरहभयकातराः, गोप्यः समागत्य, अश्रुपूरितमुख्यः, अच्युतं स्मरन्त्यः, परस्परं वदन्त्यः—"हे विधातः, त्वं निःस्नेहः! मित्रभावेन, प्रेम्णा च, देहिनः संयोज्य, तेषां कामान् अनवाप्त्य एव, बालकानां क्रीडनकानि यथा, पृथक् करोषि।" "त्वं अस्माकं मुकुन्दस्य मुखं दर्शितवान्, श्यामकुन्तलैः, सुगण्डगण्डैः, उन्नतनासिकया, स्मितरेखया शोभितेन, दुःखनाशकस्मितेन सहितम्; ततः पुनः तं दूरं करोषि—एषा तव नीतिर्न उचितम्।" "त्वं अक्रूरनाम्ना प्रसिद्धः, किन्तु निःस्नेहः! दृष्टिं दत्त्वा, तां पुनः हरसि, यतः त्वया एव मधुसूदनस्य रूपं, सर्वसौन्दर्यसम्पूर्णं, एकत्र दृष्टम्।" "नन्दसुतः अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न पश्यति, वयं तु गृहपतिसुतान् परित्यज्य, तस्य सेवायै प्राप्ताः, स तु अन्यासु रम्याभिः रमते।" "नूनं तस्य नगरीयस्त्रियः सुखमयां रात्रिम् अपश्यन्, ताः तु व्रजनाथस्य मुखामृतं, कटाक्षस्मितैः सिक्तं, पिबन्त्यः, तस्य सर्वकामान् प्राप्स्यन्ति।" "मधुरवचनैः मोहितः मुकुन्दः, तासां वशः जातः; कथं स पुनः ग्राम्यस्त्रीषु, लज्जायुक्तासु, प्रेममोहितासु, प्रत्यागच्छेत्?" "अद्य नूनं दशार्ह-भोज-आन्धक-वृष्णि-सात्वतानां महोत्सवः भविष्यति; ये च मार्गे सन्ति, ते देवकीसुतं, गुणनिधिं, द्रक्ष्यन्ति।" "अक्रूरनाम्ना अस्य निःस्नेहस्यैव नाम युज्यते; स दुःखितासु अस्मासु, सान्त्वनं विना, प्रियं मित्रं दूरे नयिष्यति।" "स हृदयदृढः रथे आरूढः, चापलानुगता अपि तं प्रेरयन्ति; गोपालकाः, वृद्धैः अनपेक्षिताः, रथैः अनुगच्छन्ति; अद्य तु दैवमेव अस्माकं प्रतिकूलम्।" "गच्छामः माधवं निरोद्धुम्! किम् अस्माकं बान्धवाः करिष्यन्ति, यदा दैवेन, मुकुन्दविरहं क्षणमपि न सहन्त्यः, अस्माकं हृदयानि विदीर्णानि?" "याः स्मितालापक्रीडावलोकनाङ्गसंगरासविलासैः हृतहृदया वयं गोप्यः, कथं विरहान्धकारं, क्षणमपि तस्य विना, अतिक्रमेम?" "सायं सखा अनन्तस्य, गोपालकैः परिवृतः, गोधूलिधूसरकेशः, वेणुनादं कुर्वन्, सस्मितावलोकनं ददाति; तस्य विना वयं कथं जीवेम?" शुक उवाच—एवं गोप्यः कृष्णे मनः निवेश्य, विरहव्यथया, लज्जां विसृज्य, "गोविन्द! दामोदर! माधव!" इति कृन्दन्त्यः। तासां रुदन्तीनां मध्ये, सूर्ये उदिते, अक्रूरः सख्यं कृत्वा रथं प्रचोदयामास। नन्दादयः गोपालाः, रथैः पृष्ठतः गच्छन्तः, घृतदधिक्षीरादिभिः पूर्णकुम्भान् उपहाररूपेण वहन्तः, अनुगच्छन्। गोप्यः च, प्रियकृष्णमोहिताः, तस्य दर्शनाभिलाषिण्यः, तं पृष्ठतः अनुगम्य, तिष्ठन्त्यः, तस्य संकेतं प्रतीक्षन्त्यः।