कंसः, अस्माकं मातुलः, अस्माकं कुलं जनं च शासति, तेन दुःखिते वयं, कथं स्वस्य कल्याणं पृच्छेयम्? अहो, अस्माकं कारणेन पितरौ महात्मानौ बहु दुःखम् अन्वभवन्—अस्माकं निमित्तेन तयोः पुत्राः हतः, अस्माकं निमित्तेन तौ बन्धने स्थापितौ। सौभाग्येन, अद्य मम जनं यथाकाङ्क्षितं पश्यामि, सौम्ये! आगमने तव हेतुम् आचक्ष्व, प्रिय। एवं भगवता पृष्टः माधवः सर्वम् आख्यात्—यदूनां वैरं, कंसस्य वसुदेववधाय अभिप्रायम् च। तेन स्वस्य दूतत्वस्य कारणम्, नारदस्य कंसस्य अनाकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये उक्तम् च विवृतम्। अक्रूरस्य वचनं श्रुत्वा कृष्णः बलरामः च, शत्रुशूरनाशकौ, स्मितं कृत्वा नन्दं पितरं राजा आज्ञां निवेदयताम्। स गोपान् आज्ञापयत्—सर्वं क्षीरं दधि घृतं च संगृह्य, दानानि च संकल्प्य, रथान् योजयत। श्वः मथुरां गच्छामः, राज्ञे उपहारं दास्यामः, महोत्सवम् अपि पश्यामः, ग्रामजनाः अपि गच्छन्ति इति। नन्दः गोपश्रेष्ठः ग्रामे एवम् उद्घोषयत्। एतत् श्रुत्वा गोप्यः महतीं विषादम् अन्वभवन्, अक्रूरः रामा-कृष्णयोः नगरं प्रति नेतुम् वृजम् आगतः। काचित् शोकात् श्वासैः मुखं श्वेतं कृत्वा स्थिताः; काचित् वस्त्राणि, कुङ्कुमानि, केशपाशानि च विसृज्य स्थिताः। अन्याः कृष्णस्मरणे मग्नाः, कार्याणि विस्मृत्य, इह लोकं न अवबुध्य, आत्मनि एव प्रविष्टाः इव। अन्याः शौरिस्मितवचनानि स्मृत्वा मोहिताः, तस्य हृदयस्पर्शी वाक्यरम्याणि विस्मयम् आवहन्ति। तस्य सुन्दरं चालं, हर्षपूर्णं हासं, कटाक्षं, दुःखहरणं विहारं च स्मृत्वा गोप्यः विमूढाः अभवन्। मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, विरहभीत्या कष्टेन, समूहैः एकत्रिताः, अश्रुपूर्णमुखाः, अच्युतं मनसा स्मरन्त्यः, वदन्ति। गोप्यः ऊचुः—हे विधाता, त्वं निर्दयः! संगम्य स्नेहं प्रेम च कृतवान्, ततोऽपि इच्छाः अपूरयित्वा, वियोगं करोति, बालकानां क्रीडनकानि हरति इव। त्वं मुकुन्दस्य मुखं, श्यामलकुन्तलैः विभूषितं, रम्यगण्डं उन्नतं नासिकां च, दुःखहरणस्मितेन शोभितं, दर्शयित्वा, तं दूरं करोति; एषा अन्यायः। त्वं अक्रूरनाम्ना निर्दयः, दृष्टिं दत्त्वा पुनः ताम् हरसि, तव कृते मधुवैरीं सौन्दर्यं एकत्र पश्यामः। नन्दसुतः, अस्थिरस्नेहः, वयं दुःखिता अपि न पश्यति; गृहं, बन्धुं, पतिं त्यक्त्वा तस्य सेवा कृतवत्यः, स नूतनप्रियां प्राप्तवान्। नगरे स्त्रियः तस्य मुखं पिबन्ति, रात्रिः सुखेन गता, तस्य कटाक्षस्मितामृतं आस्वादयन्ति। मधुरवाक्यैः मोहिता मुकुन्दः तासां वशे प्राप्तः, तेन दृढसंकल्पः अपि; ग्राम्यस्त्रीभ्यः लज्जिताभ्यः, प्रेमविमूढाभ्यः, पुनः कथं आगमिष्यति? दशार्ह-भोज-अन्धक-वृष्णि-सात्वतानां महोत्सवः अद्य भविष्यति; मार्गस्थाः देवकीपुत्रं, सर्वगुणनिधिं, रम्यं प्रभुं पश्यन्ति। अक्रूरः निर्दयः, दुःखिताः वयं, प्रियं मित्रं दूरं नेतुम् आगतः, सांत्वनं न दत्त्वा। स हृदयहीनः, रथं आरोह्य, प्रमत्तैः प्रेरितः; गोपाः, वृद्धैः उपेक्षिताः, रथैः अनुगच्छन्ति; अद्य दैवम् अपि अस्माकं विरुद्धम्। गच्छामः माधवं निवारयामः; वृद्धाः बन्धवः किं करिष्यन्ति, यदा दैवेन अस्माकं हृदयं, मुकुन्दवियोगं अर्धनिमेषं अपि न सहनं, विकलम्। गोप्यः, तस्य स्मितवाक्यैः, कटाक्षैः, आलिङ्गनैः, रासविलासैः हृतहृदयाः, तं विना यमदुःखं, विरहतमः, क्षणमपि कथं सहिष्यामः? यदा सायं मित्रं अनन्तस्य, गोपैः परिवृतं, रजः केशेषु, वेणुं वादयन्तं, हासकटाक्षैः विलसन्तं, वृजं प्रतिनिवर्तते, वयं तं विना कथं जीवेम? शुकः उवाच—एवं वृजस्त्रियः, कृष्णे मनः निवेश्य, विरहेन पीडिताः, लज्जां त्यक्त्वा, 'गोविन्द! दामोदर! माधव!' इति उच्चैः रुदन्ति। एवं रुदन्तीनां सूर्यः उदितः; अक्रूरः, मित्रकार्यं कृत्वा, रथं प्रेरयत्। नन्दादयः गोपाः, रथैः अनुगच्छन्ति, बहूनि दानानि, गोसम्भूतानि घटानि गृहीत्वा। गोप्यः, प्रियं कृष्णं मोहिता, अनुगच्छन्ति; प्रभोः संकेतस्य आकाङ्क्षया, तत्र स्थिता। यदुश्रेष्ठः, निर्गच्छन्तं ताः दुःखिताः दृष्ट्वा, प्रियवाक्यैः सांत्वयन्, दूतैः 'पुनरागमिष्यामि' इति आश्वासयत्। ध्वजः यावत् दृश्यते, रथस्य रजो यावत् दृष्ट्वा, तावत् तं अनुगच्छन्ति, तं चित्रेण आकृष्टा इव। यदा गोविन्दागमनस्य आशा नष्टा, ताः निवर्तन्ति; दुःखमुक्ताः, तस्य लीलाः गायन्ति। राजन्, प्रभुः रामा-अक्रूरयुतः, रथे शीघ्रं यमुनातीरं, पुण्यं, आगच्छत्। तत्र, मुखमार्जनं कृत्वा, निर्मलमणिजलम् पिबित्वा, वृक्षगृहं गत्वा, रामेण सह रथं प्रविष्टः; अक्रूरः तौ नमस्कृत्य, रथं आरोह्य, यमुनातटे स्नानं कर्तुं गतः। स तत्र, जलं प्रविश्य, सनातनं ब्रह्म जपन्, रामकृष्णौ जलमध्ये साकं दृष्टवान्। स विचारयत्—'देवकीपुत्रौ रथे भविष्यतः, जलं मध्ये कथं?' उत्थाय, तौ अन्वेष्टुम् आरभत। पुनः, पूर्ववत्, तौ रथे उपविष्टौ दृष्टवान्; पुनः जलं प्रविश्य, दृष्टं मिथ्या वा इति विचिन्त्य। पुनः, तं महापुरुषं सिद्ध-चरन-गन्धर्व-असुरैः, वन्दनैः, वाद्यैः, स्तुत्यैः पूजितं दृष्टवान्। स दिव्यं सहस्रशिरसं, सहस्रफणमण्डितं, नीलवसनं, हिमशिखरश्वेतं प्रभास्वरं भगवानं अपश्यत्।