गोप्यः श्रीकृष्णस्य सुललितं गमनं, तस्य हसितं, विलासपूर्णं दृष्टिं, प्रियं हास्यं दुःखविनाशकं च, तस्य क्रीडारूपाणि कर्माणि च स्मृत्वा, विरहजनितभीत्या दुःखेन च व्याकुलाः, समूहशः समागत्य, अश्रुपूर्णमुख्याः, अच्युतं हृदयेन स्मरन्त्यः, परस्परं वदन्ति। ताः गोप्यः वदन्ति—“हे विधाता! त्वं निःस्नेहः, निर्दयः च। जीवात्मानां मित्रभावं प्रेम च स्थापित्वा, तेषां कामानां पूर्त्याः पूर्वं तान् पृथक् करोति, यथा बालकानां क्रीडनकानि हरेत्। त्वं अस्माकं पुरतः मुकुन्दस्य मुखं दर्शितवान्—श्यामलकुन्तलाभिः परिवेष्टितं, सुन्दरकपोलं, उन्नतनासिकं, सानन्दस्मितेन शोकार्तिहरणं—ततः तं दूरं कृतवान्; एषा तव वृत्तिः न युक्ता। अक्रूरनाम्ना ख्यातः त्वं क्रूरः एव! नेत्राणि दत्त्वा, तानि पुनः हरसि; तव कृते वयं मधुवैरिणः सौन्दर्यं, सर्वसृष्टिसिद्धिं, एकत्र दृष्टवन्त्यः। नन्दसूनुः अस्माकं प्रति क्षणिकं स्नेहम् दर्शयित्वा, अधुना अस्मान् न पश्यति; स्वगृहं, कुलं, पतिं च परित्यज्य तस्य सेवायै आगता, किन्तु स नूतनप्रियासु तुष्टः। नूनं तस्य नगरस्य स्त्रियः सुखेन रात्रिं यापयन्ति, तासां कामाः सम्पूर्णाः; ताः वृजेश्वरस्य मुखामृतं पिबन्ति, यस्य प्रवेशे सानन्दस्मितदृष्टिं लभन्ति। मधुरमधुरवचनैः मोहितः मुकुन्दः तासु वशः प्राप्तः; स दृढसंकल्पः अपि, ग्राम्यस्त्रीषु लज्जायुक्तासु, प्रेमविमूढासु, कथं पुनः आगमिष्यति? अद्य नूनं दशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः भविष्यति; मार्गस्थाः जनाः देवकीसुतं, गुणनिधिं, सुन्दरं भगवन्तं पश्यन्ति। अक्रूरनाम्ना ख्यातः क्रूरः एव! दुःखार्तानां अस्माकं सान्त्वनं न कृत्वा, स प्रियतमं मित्रं दूरं नेतुम् इच्छति। स हृदयेन निःस्नेहः रथमारूढः, प्रमत्ताः तं शीघ्रं गन्तुं प्रेरयन्ति; गोपाः वृद्धैः उपेक्षिताः, रथानुगमनं कुर्वन्ति; अद्य भाग्यं अस्माकं विरोधि जातम्। वयं माधवस्य गमनं निवारयेम; वृद्धजनाः किं करिष्यन्ति, यदा भाग्येन अस्माकं हृदयानि मुकुन्दवियोगस्य अर्धनिमेषमपि न सहन्ति, अधुना भग्नानि? गोप्यः तस्य प्रेमस्मितैः, मनोहरवाक्यैः, विलासदृष्टिभिः, आलिङ्गनैः, रासलीलासुखैः आकृष्टहृदयाः; तस्य वियोगरात्रिं कथं सहिष्यामः, क्षणमपि तस्य विना असमर्थाः? अनन्तमित्रस्य सायं व्रजं प्रत्यागमनं, गोपैः परिवृतस्य, पादधूलिसंलिप्तकेशस्य, वंशीवादनस्य, सानन्दस्मितदृष्टेः स्मरणं कुर्वन्त्यः, तस्य विना जीवितुं न शक्यन्ति। शुकः उवाच—एवं व्रजस्त्रियः कृष्णे मनः समर्प्य, विरहेन पीडिताः, लज्जां त्यक्त्वा, उन्नादेन रोदन्त्यः, ‘गोविन्द! दामोदर! माधव!’ इति विलपन्ति। तासां रुदनसमये सूर्यः उदितः; अक्रूरः स्नेहकार्यं सम्पूर्ण्य, रथं प्रोत्साहितवान्। नन्दादिभिः गोपैः रथानुगमनं कृतम्; तैः गोदुग्धपूर्णकलशैः उपहाराः नीताः। गोप्यः प्रियकृष्णमोहिताः, तं अनुसृत्य, तस्य संकेतस्य प्रतीक्षां कुर्वन्त्यः स्थिताः। तासु दुःखार्तासु, यदुवरः ताः सान्त्वनं कृत्वा, दूतैः ‘अहं पुनः आगमिष्यामि’ इति आश्वासयन्। यावत् पताका दृश्यते, यावत् रथधूलिः दृश्यते, तावत् ताः तं अनुसृत्य, तस्येन्द्रियाणि चित्रपटस्य आकर्षणवत् तस्मिन् स्थितानि। गोविन्दस्य पुनरागमनस्य आशा नष्टा, ताः निवृत्ताः; शोकमुक्ताः, प्रियकृत्यानि गायन्त्यः दिनानि यापयन्ति। राजन्! भगवान् रामेण अक्रूरेण च सह, शीघ्ररथेन यमुनातीरं पुण्यं प्राप्तः। तत्र, मुखप्रक्षालनं कृत्वा, निर्मलमणिसदृशं जलं पीत्वा, रामसहितः वृक्षशाखां समीपं गत्वा, रथं प्रविष्टवान्; अक्रूरः तयोः विदायां दत्त्वा, रथमूर्धनि स्थित्वा, यमुनातटे स्नानं कृतवान्। स जलमग्नः, शाश्वतं ब्रह्म जपन्, रामकृष्णौ जलमध्ये सह उपस्थितौ दृष्टवान्। स चिन्तयति—‘देवकीसुतौ रथे स्थितौ स्यात्, जलमध्ये कथं?’ उत्थाय, तौ अन्वेषयन्। पुनः तौ रथे यथापूर्वं उपविष्टौ दृष्टवान्; पुनः जलमग्नः, जलदृश्यं मिथ्या इति विचिन्त्य। पुनः, सिद्धचारणगन्धर्वासुरैः नम्रैः, वाद्यैः स्तुत्यं महापुरुषं दृष्टवान्। सहस्रशीर्षं, सहस्रनागफणमण्डितं, नीलवसनं, हिमशिखरशुक्लं, दिव्यं भगवानं अपश्यत्। तस्य गोदाम्भोदवर्णः, पीतवासासः, चतुर्भुजः, शान्तः, पद्मपत्ररक्ताक्षः, शय्यायां स्थितः। तस्य मुखं शान्तं, सानन्दस्मितं; भ्रू, नासिका, कर्ण, कपोल, ओष्ठः, सर्वे ललिताः रक्तवर्णाः। दीर्घबाहुः, विशालवक्षाः, शङ्खकण्ठः, गम्भीरनाभिः, उदरं कोमलपत्ररेखायुक्तम्। विस्तीर्णस्फिग्भुजङ्घः, सुपुष्टकरजानु, सुन्दरलङ्घनः। उन्नतगुल्फः, रक्तनखः, तेजोमयः; पद्मसदृशपादः, नवाङ्गुल्युक्तः, अङ्गुष्ठसदृशः, पद्मरागः। दिव्यरत्नैः—मुकुट, कङ्कण, बाजूबन्ध, यज्ञोपवीत, मेखला, हार, नूपुर, कुण्डल—विभूषितः। तस्य पद्मकरः शङ्खचक्रगदायुक्तः; वक्षः श्रीवत्सचिह्नं, कौस्तुभमणिरत्नं, वनमालां च धारयति। सुनन्द, नन्द, अन्यैः पार्षदैः, सनकादिभिः, ब्रह्मरुद्रादिदेवैः, नवद्विजश्रेष्ठैः च सेव्यमानः। प्रह्लादनारदवासुप्रमुखैः भक्तैः, स्वस्वभावेन स्तुतः, निर्मलहृदयैः। श्री, पुष्टि, वाक्, तेजः, कीर्ति, तुष्टि, लय, जय, विद्या, अविद्या, शक्ति, माया—एतेन सेव्यमानः। अक्रूरः तं दृष्ट्वा, परमसन्तोषेण, परमभक्त्या, रोमाञ्चितशरीरः, हृदयेन प्रमुदितः, नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णः। गद्गदवाचा, सत्त्वगुणस्थितः, भक्तः, शिरसा नमन्, अञ्जलिं कृत्वा, शनैः शनैः स्तुतिं आरब्धवान्।