कलियुगे तु ये जनाः सत्यरहिताः, पितृनिन्दकाः, कामवशाः, आश्रमधर्मविहीनाः, कपटी, असूयकाः, हिंसकाः च, ते सर्वे सप्ताहयज्ञेन शुद्धिं यान्ति। ये च पञ्चमहापातकिनः, दम्भिनः, क्रूराः, असृणयः, पिशाचवत् वर्तन्ते, ब्रह्मद्रव्योपजीविनः, परदारेषु रममाणाः च, ते अपि कलियुगे सप्ताहयज्ञेन शुद्धिं यान्ति। ये च कायेन, वाचा, मनसा नित्यं पापानि कुर्वन्ति, कपटी, दुराग्रही, परधनसमृद्धाः, अशुचयः, दुष्टचित्ताः च, ते अपि सप्ताहयज्ञेन शुद्धिं यान्ति कलियुगे। अत्राहं ते पुरातनं चरितं कथयिष्यामि, यस्य केवलश्रवणेन पापक्षयः सम्पद्यते। तुङ्गभद्रातटे कश्चिद् रमणीयः नगरः आसीत्, यत्र चतुर्वर्णाः स्वधर्मनिष्ठाः सत्यमार्गगामिनः पुण्यकर्माणः जनाः वसन्ति स्म। तस्मिन्नगरे आत्मदेवः नाम द्विजः निवसति स्म, स वेदेषु सम्यगधीतः, श्रुति-स्मृतिपारगः, द्वितीयसूर्यवत् तेजस्वी च। स तु विप्रः दरिद्रः सन् अपि लोके धनाढ्यः आसीत्, तस्य प्रिया धुन्धुलिः नाम स्त्री, सदैव स्ववाक्ये स्थिता, सुन्दरी, कुलीनजन्या च। सा तु लौकिकविषये रक्ता, क्रूरा, प्रायः प्रलापिनी, गृहेषु दक्षः, कञ्जूषी, कलहप्रियाऽपि आसीत्। एवं तयोः दम्पत्योः स्नेहेन सहवासः सञ्जातः, तयोः सम्पदः कामाश्च गृहादिषु सुखं न जनयन्ति स्म। ततः कालेन पुत्रार्थं धर्माचरणं कृत्वा, सततं गवां, भूमेः, सुवर्णस्य, वस्त्रस्य च दानं दीनजनाय ददतुस्तौ। तयोः सम्पत्तेः अर्धं धर्ममार्गे व्ययितम्, न तु पुत्रः, न कन्या च जाताः, अतः तौ दुःखेन अतिव्याकुलौ अभवताम्। कदाचित् स द्विजः दुःखितः गृहं त्यक्त्वा वनं गतः; मध्याह्ने तृषार्तः सन् सरः समीपं जगाम। जलं पीत्वा, अपत्यशोकक्लिष्टः, किञ्चित्कालं तत्र उपाविशत्। तत्रैव कश्चन यतिः कालेन आगतः। तं दृष्ट्वा स विप्रः उपगम्य, तस्य पादौ प्रणम्य, सन्मुखे स्थित्वा दीर्घं निश्वस्य तिष्ठति स्म। तदा स यतिः उवाच—“किमर्थं रोदिषि ब्रह्मन्? किमेतत् महद्दुःखं तव? शीघ्रं दुःखस्य हेतुम् आख्याहि।” स विप्रः उवाच—“हे मुनि, किं वदामि, पूर्वकृतपापसम्भूतं दुःखसंभारम्? मम पितरः शीतलजलस्य स्थाने उष्णं जलं पिबन्ति। देवाः द्विजातयश्च मम पिण्डोदकं न सन्तोषेण गृह्णन्ति; अपत्यशोकशून्यः, आत्मत्यागाय अत्र आगतः अस्मि। ‘अपत्यरहितस्य जीवितं निष्फलम्, गृहं पुत्रवर्जितं व्यर्थम्; धनं पुत्ररहितस्य व्यर्थम्, वंशः अनविच्छिन्नः व्यर्थः।’ यां धेनुं पालयामि सा अपि सर्वथा वन्ध्या भवति; यं वृक्षं रोपितवान् स अपि फलरहितः। यद् यद् फलं गृहे आगच्छति तत् शीघ्रं विनश्यति; किमर्थं मम जीवितम्, दुःखिनः, अपत्यहीनस्य?” एवं वदन् स यतिसमीपे बाष्पपूर्णलोचनः प्रचुक्रोश। तदा तस्य यतिनः हृदि महाकृपा उत्पन्ना। स योगबलात् सर्वं ज्ञात्वा, ललाटे वर्णमालां धृत्वा, विप्रं विस्तरेण उवाच। स यतिः उवाच—“अपत्यकाङ्क्षारूपां मूढतां त्यज; कर्मगतिर्बलवती। विवेकं प्राप्य संसारवासना संत्यज। ब्रह्मन्, अद्य तव भविष्यं दृष्टवान् अस्मि—सप्तजन्मसु अपि पुत्रः न भविष्यति। पूर्वे सगरः अपत्यार्थे दुःखं प्राप; अतः स्वकुटुम्बे आशां त्यज—त्यागे सर्वत्र सुखं अस्ति।” स विप्रः उवाच—“विवेकेन किम्? पुत्रं देहि, बलात् अपि यदि; अन्यथा दुःखार्तोऽहं तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि। अपत्यादिसुखवर्जितः त्यागः निःसारः; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।” तस्मिन्नेव विप्रे दृढनिश्चये स्थिते, स तपोधनः यति उवाच—“चित्रकेतुः अपि भाग्यरेखां लंघयित्वा दुःखं प्राप। भाग्यविरोधे प्रयत्नः निष्फलः; पुत्रेण सुखं न लभ्यते। त्वं दृढाभिलाषी, किम् अधिकं वदामि?” ततः स यतिः एकं फलम् अददात्, उवाच—“इदं पत्नीसहितः खाद; ततो पुत्रः भविष्यति।” सत्यं, शौचं, दया, दानं, एकभोजनं च—एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि; तेन पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति। एवं उक्त्वा स योगी तस्मात् निर्गतः, विप्रः गृहं प्रत्यागत्य, फलम् पत्नीकरार्पितम्, स्वयम् अन्यत्र गतः। सा तु युवती दुर्विनिता, सखीभिः साकं रुदती, उवाच—“हा हा, दुःखितास्मि; नाहं एतत् फलम् खादितुम् इच्छामि।” “फलभक्षणेन गर्भः स्यात्; गर्भेण उदरं वर्धिष्यते; अल्पभोजनात् बलरहितास्मि—कथं गृहकार्यं करिष्यामि?” “यदि दैवयोगात् कराधिकारिणः ग्रामं आगच्छेयुः, गर्भिण्या मया कथं मोक्ष्यते? यदि गर्भः शुकसदृशः स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?” “यदि गर्भः पार्श्वतः आगच्छेत्, म्रियेत। प्रसवः अतिदुःखदः—कथं मम कोमलायाः सः सह्यः?” “यदि विलम्बे, सौतेन्यः सर्वं हरिष्यति; सत्यव्रतं, शौचं, दयानुशीलनं च कष्टकरं दृश्यते।” “पुत्रस्य पालन-पोषणे दुःखम्, प्रसवकाले च स्त्रियाः दुःखम्; मम मनसि वन्ध्या वा विधवा वा स्त्री सुखिनी इति।” एवं दूषितया बुद्ध्या सा न तद् फलम् अलभत; पत्युः पृष्टा, ‘खादितम्, खादितम्’ इति व्याजेन अवदत्। कदाचित् तस्या अनुजा स्वयमेव तस्याः गृहम् आगता; तस्याः सन्निधौ सा सर्वं निवेद्य, ‘अहं महता दुःखेन पीडिता’ इति उक्तवती।