चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शालः, तोशलः च मधुरसंगीतमाकर्ष्य रंगभूमिं समुपेत्य हर्षिताः अभवन्। नन्दप्रधानाः गोपाः, भोजराजेन आहूताः, स्वैः उपहारैः समर्पितैः एकस्मिन्नेव मंचे सम्यक् प्रवेशं कृतवन्तः। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे ‘मल्लरंगवर्णनं’ नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। ततः शुकः उवाच—कृष्णः च रामः च, शत्रुनां विजेता, आत्मानं शुद्धीकृत्य, मल्लदुन्दुभीनां घोषं श्रुत्वा, रंगभूमिं द्रष्टुं समुपेतौ। प्रवेशद्वारं समीपं गच्छन् कृष्णः कुभलयापीडं गजं तत्र स्थितं ददर्श, यः गजपालकः प्रेरितः आसीत्। शौरिः, कटीबंधं बद्ध्वा, कुंडलितानि केशानि अपसार्य, गर्जननिस्वनवत् गम्भीरया वाचा गजपालकं उवाच—“गजपालक, मार्गं दत्त्वा विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वं तव गजः च यमलोकं प्रेष्ये।” एवं तिरस्कृतः गजपालकः क्रुद्धः स गजं यमसदृशं कृष्णं प्रति प्रेरितवान्। गजः भीषणः वेगेन कृष्णं प्रति धावन्, तं गजः सुमूल्येन गृहीत्वा, कृष्णः तस्य गृहतः स्खलितः, तं गजं आहतवान्, तस्य पादयोः अधः गतः। गजः क्रुद्धः, केशवं दृष्ट्वा, गंधं गृह्णन्, सुमूल्येन स्पृष्टवान्, किन्तु सः कृष्णः पुनः मुक्तः अभवत्। तस्य पुच्छं गृहित्वा, कृष्णः गजं पञ्चविंशत्यर्धधनुषमितं अपाकर्षत्, यथा गरुडः नागं क्रीडया आकर्षति। अच्युतः तं गजं दक्षिणवामं परिब्राहयन्, बालकः वत्सं यथा घूर्णयति, तथा क्रीडया घूर्णितवान्। तदनन्तरं, अग्रतः सम्प्राप्तः, हस्तेन गजं आहतवान्, यः गजः क्रमशः स्पृष्टः, विकलः पतितः। गजः भूमौ पतितः, क्रीडया शीघ्रं उत्थाय, पतितः इति मन्यते, भूमिं दन्तैः क्रुद्धः आहतवान्। यदा तस्य बलं निवारितम्, तदा महागजः, गजपालकैः प्रेरितः, क्रुद्धः कृष्णं प्रति धावन्। तस्य वेगेन अभिपततः, भगवान् मधुसूदनः तस्य सुमूल्यं हस्तेन गृहीत्वा, भूमौ प्रक्षिप्तवान्। पतितं गजं सिंहः क्रीडया यथा पदं स्थापयति, तथा कृष्णः तस्य गजस्य दन्तं निष्कृत्य, तेन गजपालकं आहतवान्। मृतं गजं परित्यज्य, दन्तं गृहित्वा, तं दन्तं स्कन्धे स्थापयन्, रक्तमज्जासिक्तः, तस्य पद्ममुखं स्वेदबिन्दुभिः शोभितम् अभवत्। अल्पैः गोपैः सह, बलदेवः च जनार्दनः च गजदन्तैः शस्त्ररूपैः रंगभूमिं प्रविष्टौ। तत्र, मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां मनमथः, गोपानां बान्धवः, दुष्टराज्ञां दण्डः, मातापित्रोः बालः, भोजराजस्य मृत्यु, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परं ब्रह्म, वृष्णीनां परमेश्वरः इति विविधरूपेण सः भ्रातृसहितः रंगभूमिं प्रविष्टः। कुभलयापीडं हतं दृष्ट्वा, तौ दुर्जयौ कृष्णबलरामौ, दृढसंकल्पः अपि कंसः मनसि महतीं उद्वेगं प्राप्तवान्। तौ दीर्घबाहू, विविधवस्त्राभरणमाल्यवस्त्रैः भूषितौ, रंगभूमिं प्रविश्य, नाट्यविशारदौ इव सर्वेषां चित्तानि आकर्षयन्तौ दीप्तिमन्तौ अभवताम्। नगरजनाः ग्रामजनाः च मंचेषु उपविष्टाः, तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, हर्षप्रवाहेन मुखनयनैः अपूर्यन्त, तयोः मुखयोः दर्शनं न तृप्ताः अभवन्। तत्र, नेत्रैः पिबन्ति, जिह्वया चाटयन्ति, नासया गन्धं गृह्णन्ति, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव अभवत्। जनाः स्वयम् परस्परं कथयन्तः, यथा दृष्टं श्रुतं च, सौन्दर्यं गुणाः माधुर्यं धैर्यं च पुनः स्मृतवन्तः। “एतौ द्वौ साक्षात् हरिः नारायणः च, वसुदेवगृहे अंशेन अवतीर्णौ। देवक्या जातः, ततः गोकुले नीतः, नन्दगृहे गुप्तः इदानीं वृद्धः। तेन पूतना नष्टा, चक्रवात् राक्षसः हतः, अर्जुनः गुह्यकः, केशी, धेनुकः च अन्ये विनष्टाः। तेन गवां गोपालानां च वनदाहात् उद्धारः, कालियः नागः निगृहीतः, इन्द्रः अपमानितः। सप्तदिनानि एकहस्तेन गोवर्धनं धृतवान्, गोकुलं वर्षवातविद्युतः रक्षितवान्। गोपिकाः तस्य सदा स्मितदृष्टिमुखं दृष्ट्वा, सर्वदुःखानि कष्टानि हर्षेण अतिक्रान्तवन्त्यः। तेन यदुवंशः, यः प्रसिद्धः, तस्य संरक्षणेन महत् ऐश्वर्यं कीर्तिं महत्त्वं च लप्स्यते। अयं च तस्य ज्येष्ठः भ्राता, श्रीरामः, पद्मनयनः, येन प्रलम्बः, वत्सकः, बकः च अन्ये हताः।” एवं जनाः परस्परं कथयन्तः, वाद्ययन्त्राणि निनादयन्ति, चाणूरः कृष्णरामौ संबोधितवान्—“नन्दसुतौ, राम, युवां वीरौ, मल्लविद्यायाम् निपुणौ, भोजराजेन आहूतौ, सः युवयोः दर्शनार्थं उत्सुकः। राज्ञः इच्छाः यदा पूर्यन्ते, तदा जनाः मनसा, कर्मणा, वाचा च कल्याणं लभन्ते; अन्यथा विपरीतम्। गोपाः सदा हृष्टाः गवां पालनकाले वनान्तरे मल्लक्रीडां कुर्वन्ति। अतः मित्राणि, राज्ञः प्रियं कुर्याम, यः सर्वभूतात्मा, तस्य तुष्ट्याः सर्वे प्राणिनः अस्मासु तुष्टाः।” एतद् श्रुत्वा कृष्णः, समयानुकूलं वचनं उवाच, मल्लयुद्धस्य स्वयमेव अभिलाषं स्वीकृतवान्—“वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनः च, तस्य प्रियं सदा करिष्यामः; तदेव अस्माकं महत्तमं उपकारः।