दुःखात् क्लान्तः स आत्मदेवः स्वसारमिदं प्राह—"भोः भगिनि, किं करणीयं मया?" सा तु प्रत्युवाच—"मम गर्भे पुत्रो वर्तते; स जातमात्रो दास्ये तुभ्यम्।" ततः सा स्वसारमिदं शशंस—"यावत्पर्यन्तं मम प्रसवः स्यात्, तावत् त्वमपि गृहे गर्भवतीव विहर, सुखेन जीव; मम पतये किञ्चिद् वित्तं दत्त्वा, स पुत्रं तुभ्यं दास्यति।" पुनः सा प्राह—"जनाः वक्ष्यन्ति षड्भिर्मासैः बालो मृतः; अहं तं पुत्रं प्रतिदिनं तव गृहे आगत्य पालयिष्यामि।" पुनरपि सैवोवाच—"परिक्षार्थं त्वया फलम् गवां दातव्यम्; सर्वं स्त्रीस्वभावात् एवं कृतम्।" कालेन सा स्त्री पुत्रं प्रसूतवती; तस्य पिता तं बालकं गुप्तया धुन्धुल्यै ददौ। सा पत्ये न्यवेदयत्—"भोः, सुपुत्रो जातः; सर्वेषां हर्षः जातः; आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।" तदा स द्विजातिभ्यः दानानि दत्त्वा जातकर्मादीनि चकार; गृहद्वारे मङ्गलगानं वाद्यं च समजनि। पतिसमीपे सा प्राह—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्तन्यं पीतम्; कथं बालकं पोषयिष्यामि?" "मम सौपत्नी या प्रसूता, तस्या बालः मृतः; तां आनय, गृहे स्थापय—सा तव पुत्रं पोषयिष्यति।" सर्वं पतिना पुत्ररक्षणाय कृतम्; माता तं बालकं धुन्धुकारीति नाम चकार। त्रिभिर्मासैः अतीतेषु सा गौः सुन्दराङ्गं दिव्यं निर्मलं सुवर्णसदृशं वत्सं प्रसूतवती। तद् दृष्ट्वा स ब्राह्मणः प्रीतः स्वयं जातकर्मादीन्यकरोत्; सर्वे जनाः विस्मिताः समागत्य तं द्रष्टुमिच्छन्ति। "पश्यत, आत्मदेवस्य पुण्यं जातम्; गवां सुतः जातः, दिव्यस्वरूपः, अद्भुतम्।" भाग्ययोगात् कोऽपि तद् रहस्यं न जानात्; तस्य शिशोः गवां कर्णवत् कर्णौ दृष्ट्वा, गोकरण इति नाम कृतम्। कालक्रमेण तौ पुत्रौ युवा अभवताम्; गोकरणः पण्डितः प्राज्ञश्च जातः, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। स स्नानशौचादिकं नाचरन्, अपथ्यभोजी, क्रोधरहितः, अन्यायोपार्जनरतः, शवहस्तेन भुङ्क्ते। स चौरः, सर्वैः द्विष्टः, परगृहदाहकः, बालान् क्रीडायै गृहीत्वा क्षिप्रं कूपे क्षिपति। स हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धपीडनः, चाण्डालैः सह वर्तते, पाशधारी, श्वभिः सहितः। वेश्यागणैः संगम्य पितृपैतामहम् धनं विनाशयति; एकदा मातरं पितरं च ताडयित्वा स्वयम् एव पात्राणि गृह्णाति। ततः कृपणः पिता निर्धनः सन् उच्चैः रुरोद—"एवं दुरात्मा दुःखदः पुत्रः हन्तव्य एव।" "क्व स्थेयम्? क्व गमनीयम्? को दुःखं मे हरेत्? दुःखार्णवे जीवितं त्यक्ष्यामि—हन्त दारुणं मम स्थितिम्!" तदा गोकरणः प्राज्ञः पितरमुपेत्य तं वैराग्यमार्गे नियुक्तवान्। "संसारोऽयं असारः दुःखमयः मोहकरः; कस्य पुत्रः? कस्य वित्तम्? कस्य स्नेहः सदा दहति?" "इन्द्रस्यापि न सुखं, न चक्रवर्तिनः; सुखं केवलं विरक्ते मुनौ एकाकिनि।" "मोहात्मिका पुत्रासक्तिरूपा अज्ञानं त्यज; मोहात् नरकपन्था भवति। देहम् उत्सृज्य सर्वं त्यक्त्वा वनं गच्छ।" पितरं तद् श्रुत्वा निर्गन्तुमिच्छन्—"वत्स, वनं किमाचरणीयं विस्तार्य वद।" "मम गाढतमःकूपे स्नेहपाशबद्धं पापात्मानं कृपया उद्धर।" "अस्थिमांसशोणितमयम् देहम् असक्तिं त्यज; पत्नीपुत्रादिषु ममत्वं सदा परित्यज; संसारः क्षणिकः नश्वरः—वैराग्यभक्तिसुखी भव।" "सततं धर्मं साधु आचर; लौकिककर्माणि त्यज; साधून् सेव; कामक्रोधौ परित्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यज; सेवाकथारसपानं कुरु।" एवं पुत्रवचनेनापि प्रेरितः स गृहं त्यक्त्वा, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन वनं गतः, प्रतिदिनं हरीं सेवन्, दशमस्कन्धपारायणात् श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। स दिव्यपुरीं गच्छन्, देवानां उद्यानैः शोभिते, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रस्य प्रासादे, त्रैलोक्यश्रीसमेतः, समृद्ध्या सहितः निवसति। स ज्ञानवित्तकुलसम्पन्नः, गर्वदर्परहितः आसीत्। ततः पितरि दिवंगते, धुन्धुकारी मातरं घोरतरं ताडयामास—"क्व वित्तं निहितम्? वद, अन्यथा दण्डेन त्वां हनिष्यामि!" तस्य वाक्यैः भीता पुत्रशोकात् सा माता रात्रौ कूपे क्षिप्त्वा प्राणान् त्यक्तवती। गोकरणः योगयुक्तः तीर्थाटनाय निर्गतः; न तस्य शोको न हर्षः, न शत्रुर्न मित्रम्। धुन्धुकारी तु गृहे वेश्यापञ्चकपरिवृतः, अतीव क्रूरतमकर्मा, तासां भरणे मोहितचित्तः अवसत्। कदाचित् ताः वेश्याः भूषणकामनया, स कामान्धः मृत्युम् अपि विस्मृत्य, तदर्थम् गृहतः निर्गत्य वित्तम् आनीय ताभ्यः वस्त्राभरणानि च दत्तवान्। तत्र वित्तसञ्चयं दृष्ट्वा वेश्याः रात्रौ वदन्त्यः—"स प्रतिदिनम् चौर्यं करोति; तस्मात् राजा तम् गृह्णीयात्।" "राज्ञा वित्तग्रहणानन्तरं स निश्चितं हन्यते; अतः स्वहिताय गुप्तया तं वयं हन्याम किम्?