एवं तु पुत्ररक्षणार्थं पत्युः कृतं सर्वमिति, तस्य मातरि तं शिशुं धुन्धुकारीति नाम दत्तम्। त्रिमासातिक्रान्ते तु सा गौः सर्वाङ्गसुन्दरसुतं जनयामास—दिव्यं निर्मलम्, सुवर्णसदृशदीप्तिमन्तम्। तद्विलोक्य ब्राह्मणः स्वयमेव सन्तुष्टः सन्तानजननकृत्यमकार्षीत्; तदद्भुतमित्यवगम्य सर्वे जनाः तत्र समागताः, दृष्टुकामाः। एवं समये आत्मदेवस्य सौभाग्यं समुत्पन्नम्—गवां गर्भात् दिव्यरूपः शिशुः जातः, यः खलु विस्मयकारकः। दैवयोगेन तस्य रहस्यं न कश्चिदवेद; तं शिशुं गवां शृङ्गवत्कर्णयुक्तं दृष्ट्वा ‘गोकर्ण’ इति नाम चक्रुः। कालान्तरे द्वावपि पुत्रौ यौवनं प्राप्तवन्तौ—गोकर्णः पण्डितो ज्ञानवान् अभवत्, धुन्धुकारी तु अतीव दुर्जनः जातः। स तु स्नानशौचादिकं नाचरन्, अयुक्ताहारः, क्रोधरहितः, अधर्मलाभनिरतः, शवपाणिना भोजनं कृतवान्। चौर्ये लोलुपः, सर्वजनद्विष्टः, परगृहदाहकः, बालान् क्रीडासुखाय गृहीत्वा तान् कूपे क्षिपन्। स हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धपीडनकारी, सदैव चाण्डालैः सह वसन्, पाशधरः, श्वनैः सह सङ्गतः। वेश्यासङ्गात् पितृपैतामहं धनं विनष्टम्; एकदा पितरौ ताडयित्वा तेषां पात्राणि स्वयमेव गृहीतवान्। तदानीं दुःखार्तः तस्य पिता निर्धनः, क्रोशन् उवाच—‘एवं पापसुतः क्लेशदः वध्य एव।’ ‘क्व स्थास्यामि? क्व गमिष्यामि? को दुःखं मे निवारयिष्यति? दुःखितः अहं जीवितं त्यक्ष्यामि—हा कष्टम्!’ एतस्मिन्नन्तरे गोकर्णः ज्ञानसम्पन्नः पितरं समीपमागत्य वैराग्यमार्गं दर्शयामास। ‘संसारोऽयं मृषा दुःखमयश्च मोहकारकः; कस्य पुत्रः? कस्य वित्तम्? कस्य स्नेहः? सदा दह्यते। न इन्द्रस्यापि सुखं, न चक्रवर्तिनः; सुखं केवलं विरक्तमुनये, एकान्तवासिनः। अज्ञानं पुत्रादिषु सङ्गरूपं त्यज; मोहात् नरकमार्गः स्यात्। इदं शरीरं सर्वं त्यक्त्वा पतिष्यति—वनं गच्छ।’ एवं वचः श्रुत्वा तस्य पिता गन्तुमुद्यतः, सुतं प्रार्थयामास—‘वत्स, वनवासे कर्तव्यं विस्तरेण वद।’ ‘स्नेहपाशेन तमोगर्ते बद्धोऽस्मि, खलः, कृपणः, पापकर्मणा पतितः—करुणासिन्धो, मां उद्धर।’ ‘अस्थिमांसरुधिरमयं शरीरस्नेहं त्यज; भार्यापुत्रादिषु ममत्वं सदा परित्यज; संसारोऽयं क्षणभङ्गुरो विनाशीति पश्य; वैराग्यभक्तिरतः सदा रमस्व। धर्मं सततं साधुचरितं आचरेः; लौकिककर्माणि त्यज; साधुसङ्गं सेव; काममोहौ परित्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यज; सेवाकथारसपानं कुरु।’ एवं सुतवाक्यप्रेरितः स पिता गृहं त्यक्त्वा षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन वनं गतः; प्रतिदिनं हरिसेवायामनुष्ठानं कृत्वा, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। स्वर्गपुरीं प्राप, यत्र देवोद्यानवैभवयुक्ते इन्द्रस्य महालये, विश्वकर्मणा निर्मिते, त्रैलोक्यश्रियः निवासे, सर्वसमृद्ध्या सह वसन्। स च ज्ञानधनकुलसम्पन्नः अभिमानदर्परहितः आसीत्। पितरि तु दिवं गते, धुन्धुकारी तेन मातरं तीव्रतया ताडयामास—‘कुत्र धनं निहितमस्ति, वद; नो चेन्मुषलेन त्वां हनिष्यामि।’ तस्य वचः श्रुत्वा भयभीता, पुत्रशोकदुःखिता सा माता, रात्रौ कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। गोकर्णः योगनिष्ठः तीर्थाटनाय निर्गतः; तस्य न दुःखं न सुखं, न रिपवः न मित्राणि। धुन्धुकारी गृह एव स्थितः, पञ्चभिः वेश्यासङ्कुलितः, अतीव क्रूरकर्मा, तासां भरणपोषणमोहितचित्तः। कदाचित् ताः वेश्याः भूषणलोलुपाः, स कामान्धः मृत्युमपि विस्मृत्य, तासां कृते गृहेभ्यः निर्गतः। तत्र तत्र धनं सम्पाद्य पुनः स्वगृहं आगत्य, ताभ्यः वस्त्राभरणानि विविधानि च दत्तवान्। तत्र बहुधनसञ्चयं दृष्ट्वा वेश्याः रात्रौ विचारयामासुः—‘स प्रतिदिनं चौर्यं करोति, अतः राजा तम् अवश्यं गृह्णीयात्। राजा धनं गृह्य तम् हनिष्यति; तस्मात् आत्महितरक्षणाय, किं न स्वयमेव तम् रहसि हन्याम?’ इति निश्चित्य, तं सुप्तं रज्जुभिः बधित्वा हत्वा, धनं गृहीत्वा अन्यत्र गताः। तस्य ग्रीवायाम् एकपाशं स्थाप्य तं हन्तुं प्रचक्रमुः; शीघ्रं कर्म कृत्वापि, स न मृतः, ताः च चिन्तार्ताः। तस्य मुखे ज्वलन्मुष्टीन् क्षिप्त्वा, अग्निदाहक्लेशेन पीडितः स प्राणान् त्यक्तवान्। ताः प्रमत्ताः स्त्रियः तस्य शरीरं गर्ते निक्षिप्य, तद्गोपनं कृतवन्त्यः। जनैः पृष्टाः ताः वदन्ति—‘स दूरं गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन स एतस्मिन् वर्षे पुनरागमिष्यति।’ बुद्धिमान् कदापि दुष्टस्त्रियः न विश्वसेत्; यो मूढः तासु विश्वासं करोति, स दुःखैः पीड्यते। कामिनीवाक्यं मधुरमिव, सुखवर्धकम्; तासां हृदयं तु तीक्ष्णतरं कृत्तिकासमम्—कः पुरुषः तासां प्रियः स्यात्? धनं हृत्वा, ताः बहुपतिका वेश्याः तत्रतः गताः; ततः धुन्धुकारी पापकर्मणा महान् भूतः जातः, दुःखितः। स वातवेगेन दश दिशो नित्यं धावन्, शीतोष्णक्लिष्टः, निराहारः, तृषार्तः च।